Klokkentoren 's-Heerenberg - Bewerkingsoverzicht

Verre neef: /* Bronnen */ ct

2022-01-28T11:47:38Z

‎Bronnen: ct

Verre neef: /* Drie afbeeldingen */ Stellingwerff

2022-01-28T11:43:56Z

‎Drie afbeeldingen: Stellingwerff

Verre neef: /* De bouw van de toren */ interne link

2021-03-19T15:57:56Z

‎De bouw van de toren: interne link

Verre neef: /* Waarom een klokkentoren? */ interne link

2020-08-25T08:18:02Z

‎Waarom een klokkentoren?: interne link

Verre neef: /* Andere afbeeldingen */ De Haen

2020-06-24T04:30:50Z

‎Andere afbeeldingen: De Haen

Verre neef: /* De afbraak */ niet

2020-06-24T04:21:14Z

‎De afbraak: niet

Verre neef: /* Bronnen */ cat

2020-06-24T04:12:56Z

‎Bronnen: cat

Verre neef: /* Drie afbeeldingen */ tekening De Haen

2020-06-24T04:12:28Z

‎Drie afbeeldingen: tekening De Haen

Verre neef: /* Waarom een klokkentoren? */ revisie

2019-10-28T15:16:40Z

‎Waarom een klokkentoren?: revisie

Verre neef: /* klokkentorens en klokkenstoelen elders */ leisteen

2019-10-25T14:15:31Z

‎klokkentorens en klokkenstoelen elders: leisteen

← Oudere versie		Versie van 28 jan 2022 om 11:47
Regel 106:		Regel 106:
	*[http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_klokkenstoelen_in_Nederland Lijst van klokkenstoelen in Nederland] op Wikipedia		*[http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_klokkenstoelen_in_Nederland Lijst van klokkenstoelen in Nederland] op Wikipedia

−	[[Categorie: Kerken en Kloosters 's-Heerenberg]] [[Categorie:Verdwenen Bergh]] [[Categorie:Abraham de Haen]] [[Categorie:Jan de Beijer]]	+	[[Categorie: Kerken en Kloosters 's-Heerenberg]] [[Categorie:Verdwenen Bergh]] [[Categorie:Jacobus Stellingwerff]] [[Categorie:Abraham de Haen]] [[Categorie:Jan de Beijer]]

@@ Regel 46: / Regel 46: @@
 {|
 |- valign=top
-|[[Bestand:Kerk en Kasteel te 's-Heerenberg De Raet 1720 ON25.png|thumb|300px|<center>'''Maximiliaen de Raet, 1720'''</center>]]
+|[[Bestand:Protestantse kerk sHb RKD.jpg|thumb|300px|<center>'''Jacobus Stellingwerff, 1720'''</center>]]
 |[[Bestand:BI-1897-387-B-63(R) Klokkentoren sHb.jpg|thumb|365px|<center>'''Abraham de Haen, 1731'''</center>]]
 |[[Bestand:Kerk en Kasteel te 's-Heerenberg De Beijer 1743.png|thumb|300px|<center>'''Jan de Beijer, 1743'''</center>]]
@@ Regel 52: / Regel 52: @@
 Uit de periode van 1617 tot de sloop in 1821 zijn geen archiefstukken bewaard gebleven, maar wel drie tekeningen waarop de klokkentoren goed te zien is. Ze zijn hier afgebeeld. Alle drie stammen ze uit de eerste helft van de [[:Categorie:Jaartallen 1700-1799|achttiende eeuw]]. Op alle drie is ook het [[School achter de protestantse kerk|schoolgebouw]] achter de kerk te zien, dat in 1821 tegelijk met de toren werd afgebroken.
-De oudste is een tekening die Maximiliaen de Raet in [[1720]] maakte in opdracht van [[Landdrosten|landdrost]] [[Tiellemans, Diederick|Diederick Tiellemans]]. Hij toont het aanzicht vanuit het noorden. Met nummers zijn aangegeven: 1 de klokkentoren, 2 het vervallen koor, 3 de school, 4 de kerk van de noordzijde.
+De oudste is een tekening die [[Stellingwerff, Jacobus|Jacobus Stellingwerff]] in [[1720]] kopieerde van een tekening van [[Landdrosten|landdrost]] [[Tiellemans, Diederick|Diederick Tiellemans]], die op zijn beurt een schets van Maximiliaen de Raet had nagetekend Hij toont het aanzicht vanuit het noorden. Met nummers zijn aangegeven: 1 de klokkentoren, 2 het vervallen koor, 3 de school, 4 de kerk van de noordzijde.
 Dan volgt een tekening van [[Haen, Abraham de|Abraham de Haen]] uit [[1731]] (die tot [[1969]] werd toegeschreven aan [[Pronk, Cornelis|Cornelis Pronk]]). Hier zien we de kerk en de toren vanuit het westen met rechts de hoek van de voorburcht van Huis Bergh. De derde tekening is van [[Beijer, Jan de|Jan de Beijer]] uit [[1743]] en toont de toren, de kerk en een groot deel van Huis Bergh vanuit het noordwesten. De plek waar De Beijer heeft gestaan was dus ongeveer halverwege waar Tiellemans en waar De Haen hebben gestaan.

@@ Regel 23: / Regel 23: @@
 == De bouw van de toren ==
-Over het klokkengieten is veel informatie teruggevonden in de rekeningen van de kerkmeesters over 1496, maar over de bouw van de klokkentoren kon veel minder achterhaald worden. Bekend is dat timmerlieden uit [[Terborg]] het werk hebben uitgevoerd, maar wie hen betaald heeft, is niet bekend.
+Over het klokkengieten is veel informatie teruggevonden in de rekeningen van de [[kerkmeesters]] over 1496, maar over de bouw van de klokkentoren kon veel minder achterhaald worden. Bekend is dat timmerlieden uit [[Terborg]] het werk hebben uitgevoerd, maar wie hen betaald heeft, is niet bekend.
 Graaf Oswald I en de abt van het klooster Bethlehem bij [[Doetinchem]] hebben ieder vier zware eikenstammen geschonken, die werden verwerkt tot acht zware stijlen.  Over de eikenstammen die graaf Oswald geschonken heeft, staat in de kerkrekening vermeld:
@@ Regel 41: / Regel 41: @@
 Er heeft ook nog een kleinere angelusklok in de toren gehangen. Op deze klok stond het jaartal [[1543]] (MCXLIII), maar of hij in dat jaar al in 's-Heerenberg was, is niet bekend. Mogelijk heeft hij eerst ergens anders gehangen. Hoe dan ook, in de klokkenstoel was geen plaats voor een vierde klok, dus de angelusklok moet ergens lager in de toren gehangen hebben. In [[1805]] verhuisde hij naar de [[Baustetterkerk]], die dat jaar gebouwd werd, en in [[1897]] naar de dakruiter van de nieuwe [[Pancratiuskerk]]. In de [[Tweede Wereldoorlog]] hebben de Duitsers de angelusklok gestolen, waarna hij voorgoed is verdwenen.
 In [[1617]] bleek de klokkentoren zo bouwvallig dat hij op instorten stond. Of dit een gevolg was van oorlogshandelingen in de [[Tachtigjarige Oorlog]] of van achterstallig onderhoud, wordt niet vermeld. Hoe de toren destijds is gerenoveerd, is niet bekend, maar dat er toen aan gewerkt is, staat buiten kijf, want hij is pas in 1821 afgebroken.
 == Drie afbeeldingen ==

@@ Regel 16: / Regel 16: @@
 Er is geen stenen toren aan de westkant van de kerk gebouwd, omdat daar geen plaats voor was. Door de uitbreidingen die graaf Oswalds vader, [[Willem II van den Bergh|heer Willem II]], had laten aanbrengen, reikte het kerkgebouw tot vlak bij de [[Oppervlaktewater|gracht]] om Huis Bergh. De beperkte ruimte daar was al optimaal benut, want de westmuur van wat nu de kosterswoning is, loopt evenwijdig aan de gracht en staat scheef op de lengteas van de oorspronkelijke kerk.
-De drie nieuwe klokken vervingen twee oudere klokken waarover verder weinig bekend is, maar die volgens de overlevering niet goed galmden. Ze hebben vermoedelijk in een klokkenhuis bovenop de kerk gehangen. In een kerkrekening uit de periode [[1500]]–[[1501]] is in elk geval sprake van een ''nye kap int clockhuijs opter kercken''. Ook na de bouw van de klokkentoren heeft er dus een dakruiter van enige omvang op de kerk gestaan. De oude klokken die daar gehangen hebben, zijn omgesmolten en gebruikt bij het gieten van de nieuwe klokken.
+De drie nieuwe klokken vervingen twee oudere klokken waarover verder weinig bekend is, maar die volgens de overlevering niet goed galmden. Ze hebben vermoedelijk in een klokkenhuis bovenop de kerk gehangen. In een kerkrekening uit de periode [[1500]]–[[1501]] is in elk geval sprake van een ''nye kap int clockhuijs opter kercken''. Ook na de bouw van de klokkentoren heeft er dus een [[dakruiter]] van enige omvang op de kerk gestaan. De oude klokken die daar gehangen hebben, zijn omgesmolten en gebruikt bij het gieten van de nieuwe klokken.
 Toch heeft er na 1496 nog minstens één klok in de kerk gehangen. Dat moet in het klokkenhuis van de twee oude klokken zijn geweest. In Old Ni-js nr. 51 wordt twee keer (op blz. 91 en blz. 116, weliswaar zonder bronvermelding) het verhaal verteld over de klepel die in [[1600]] uit deze klok brak en op de doodskist van [[Joost van den Bergh]] viel, die opgebaard stond voor het Heilig Kruisaltaar. De kist, en ook de baar waarop de kist stond, werden daarbij vernield. Uiteraard werd er een nieuwe kist gemaakt. Of de klok een van de drie nieuwe klokken was, of dat een van de oude klokken is blijven hangen, is niet te zeggen.

@@ Regel 69: / Regel 69: @@
 Bestand:Kaart 's-Heerenberg 1560.jpg|<center>'''1'''</center>
 Bestand:'s-Heerenberg Abraham Zeeman 1730.jpg|<center>'''2'''</center>
-Bestand:'s-Heerenberg met molen noord.png|<center>'''3'''</center>
+Bestand:BI-1897-387-B-51(V) Stadsgezicht.jpg|<center>'''3'''</center>
 </gallery>
 #De kaart van Jacob van Deventer uit 1560 die aantoont dat de klokkentoren al voor 1617 naast de kerk stond.
 #Een stadsgezicht door Abraham Zeeman uit [[1730]]. De hoogste toren in het midden is Huis Bergh. Rechts daarnaast staat de toren van [[het Raethuys]]; daarna komen de klokkentoren en de toren van de [[Molenpoort]].
-#Een stadsgezicht door Cornelis Pronk uit 1730. Vanuit dit standpunt is de klokkentoren direct rechts naast Huis Bergh te zien.
+#Een stadsgezicht door Abraham de Haen uit 1731. Vanuit dit standpunt is de klokkentoren direct rechts naast Huis Bergh te zien.
 Op de kaart van [['s Grooten, Christiaan|Christiaan 's Grooten]] uit [[1573]] staat 's-Heerenberg wel met bebouwing aangegeven, maar niet in zo veel detail dat de klokkentoren hier onderscheiden kan worden. [[Bücker, Theodorus|Theodorus Bücker]] heeft op zijn kaart uit [[1727]] behalve Huis Bergh, de [[Kaatsbaan]] en de stadspoorten geen gebouwen getekend. Binnen de stadsmuren heeft hij een witte ruimte gelaten.

@@ Regel 78: / Regel 78: @@
 == De afbraak ==
-In [[1817]] was de klokkentoren in zo'n slechte staat dat [[Politiek#Burgemeesters|schout]] [[Both, Franciscus Joannes Baptista de|Frans de Both]] de gereformeerden en katholieken (die de toren in gezamenlijk bezit hadden) een opdracht tot reparatie gaf. Toen de gereformeerde gemeente verklaarde daartoe in staat te zijn, wendde de schout zich tot de gouverneur van [[Gelderland]]. Die wees op de Staatsregeling van [[1798]], waarin stond dat kerktorens en kerkklokken niet het eigendom van de kerken waren, maar van de burgerlijke gemeente. Dus schout De Both moest het geld voor de reparatie zelf bijeen zien te brengen. Hier had hij blijkbaar geen zin in, want tot [[1820]] zwijgt het archief in deze zaak.
+In [[1817]] was de klokkentoren in zo'n slechte staat dat [[Politiek#Burgemeesters|schout]] [[Both, Franciscus Joannes Baptista de|Frans de Both]] de gereformeerden en katholieken (die de toren in gezamenlijk bezit hadden) een opdracht tot reparatie gaf. Toen de gereformeerde gemeente verklaarde daartoe niet in staat te zijn, wendde de schout zich tot de gouverneur van [[Gelderland]]. Die wees op de Staatsregeling van [[1798]], waarin stond dat kerktorens en kerkklokken niet het eigendom van de kerken waren, maar van de burgerlijke gemeente. Dus schout De Both moest het geld voor de reparatie zelf bijeen zien te brengen. Hier had hij blijkbaar geen zin in, want tot [[1820]] zwijgt het archief in deze zaak.
 Op 29 augustus 1820 belegde schout De Both een vergadering, waar aanwezig waren [[Schevikhaven, Johannes Franciscus van|pastoor Van Schevikhaven]], [[Woelderen, Hendrik Willem van|dominee Van Woelderen]], de leden van de beide kerkenraden en nog een aantal notabelen.  Het ging niet alleen om de penibele staat van de klokkentoren, maar ook om die van de school achter de kerk (nummer 3 op de tekening van De Raet). Twee timmerlieden hadden verklaard dat het verval van de toren onherstelbaar was. Bovendien was het dak van de school deels ingestort, zodat dit gebouw niet meer bruikbaar was.

← Oudere versie		Versie van 24 jun 2020 om 04:12
Regel 106:		Regel 106:
	*[http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_klokkenstoelen_in_Nederland Lijst van klokkenstoelen in Nederland] op Wikipedia		*[http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_klokkenstoelen_in_Nederland Lijst van klokkenstoelen in Nederland] op Wikipedia

−	[[Categorie: Kerken en Kloosters 's-Heerenberg]] [[Categorie:Verdwenen Bergh]] [[Categorie:~~Cornelis Pronk~~]] [[Categorie:Jan de Beijer]]	+	[[Categorie: Kerken en Kloosters 's-Heerenberg]] [[Categorie:Verdwenen Bergh]] [[Categorie:Abraham de Haen]] [[Categorie:Jan de Beijer]]

@@ Regel 47: / Regel 47: @@
 |- valign=top
 |[[Bestand:Kerk en Kasteel te 's-Heerenberg De Raet 1720 ON25.png|thumb|300px|<center>'''Maximiliaen de Raet, 1720'''</center>]]
-|[[Bestand:Kerk en Kasteel te 's-Heerenberg Pronk 1731.png|thumb|400px|<center>'''Cornelis Pronk, 1731'''</center>]]
+|[[Bestand:BI-1897-387-B-63(R) Klokkentoren sHb.jpg|thumb|365px|<center>'''Abraham de Haen, 1731'''</center>]]
 |[[Bestand:Kerk en Kasteel te 's-Heerenberg De Beijer 1743.png|thumb|300px|<center>'''Jan de Beijer, 1743'''</center>]]
 |}
@@ Regel 54: / Regel 54: @@
 De oudste is een tekening die Maximiliaen de Raet in [[1720]] maakte in opdracht van [[Landdrosten|landdrost]] [[Tiellemans, Diederick|Diederick Tiellemans]]. Hij toont het aanzicht vanuit het noorden. Met nummers zijn aangegeven: 1 de klokkentoren, 2 het vervallen koor, 3 de school, 4 de kerk van de noordzijde.
-Dan volgt een tekening van [[Pronk, Cornelis|Cornelis Pronk]] uit [[1731]]. Hier zien we de kerk en de toren vanuit het westen met rechts de hoek van de voorburcht van Huis Bergh. De derde tekening is van [[Beijer, Jan de|Jan de Beijer]] uit [[1743]] en toont de toren, de kerk en een groot deel van Huis Bergh vanuit het noordwesten. De plek waar De Beijer heeft gestaan was dus ongeveer halverwege waar Tiellemans en waar Pronk hebben gestaan.
+Dan volgt een tekening van [[Haen, Abraham de|Abraham de Haen]] uit [[1731]] (die tot [[1969]] werd toegeschreven aan [[Pronk, Cornelis|Cornelis Pronk]]). Hier zien we de kerk en de toren vanuit het westen met rechts de hoek van de voorburcht van Huis Bergh. De derde tekening is van [[Beijer, Jan de|Jan de Beijer]] uit [[1743]] en toont de toren, de kerk en een groot deel van Huis Bergh vanuit het noordwesten. De plek waar De Beijer heeft gestaan was dus ongeveer halverwege waar Tiellemans en waar De Haen hebben gestaan.
-De Raets toren is recht met een eenvoudig dak, terwijl de toren bij Pronk en De Beijer naar boven toe versmalt en, zoals dat heet, een overhoeks ingesnoerde spits heeft. Het is niet waarschijnlijk dat een dergelijk ingrijpende verbouwing tussen 1720 en 1731 heeft plaatsgevonden. Waarschijnlijker is dit verschil aan onnauwkeurigheid van De Raet toe te schrijven.
+De Raets toren is recht met een eenvoudig dak, terwijl de toren bij De Haen en De Beijer naar boven toe versmalt en, zoals dat heet, een overhoeks ingesnoerde spits heeft. Het is niet waarschijnlijk dat een dergelijk ingrijpende verbouwing tussen 1720 en 1731 heeft plaatsgevonden. Waarschijnlijker is dit verschil aan onnauwkeurigheid van De Raet toe te schrijven.
-De steunberen die De Raet op de torenhoeken tekende, passen bij de fundamenten die bij opgravingen in [[1943]] zijn teruggevonden. Op de andere twee tekeningen gaan de hoeken schuil achter gebladerte en muren. Op de tekening van Pronk is rechts onderin de toren een deur te zien, met daarboven een naad. De aanname is dat die naad de hoogte aangeeft van de stenen voet die rondom (niet onder) de houten constructie van de toren was gemetseld. De steunberen maakten deel uit van deze stenen voet.
+De steunberen die De Raet op de torenhoeken tekende, passen bij de fundamenten die bij opgravingen in [[1943]] zijn teruggevonden. Op de andere twee tekeningen gaan de hoeken schuil achter gebladerte en muren. Op de tekening van De Haen is rechts onderin de toren een deur te zien, met daarboven een naad. De aanname is dat die naad de hoogte aangeeft van de stenen voet die rondom (niet onder) de houten constructie van de toren was gemetseld. De steunberen maakten deel uit van deze stenen voet.
-Aanvankelijk, zo is de aanname, was de toren een open constructie waarin weer en wind vrij spel hadden. Later, waarschijnlijk bij de renovatie van 1617, is ter versteviging een stenen voet om het onderste gedeelte gemetseld. Tegelijkertijd werd een beplanking aangebracht die werd behangen met leien pannen. Voor een goede afwatering moest de beplanking over de stenen voet reiken, waarmee de toren de taps toelopende vorm kreeg die Pronk en De Beijer tekenden.
+Aanvankelijk, zo is de aanname, was de toren een open constructie waarin weer en wind vrij spel hadden. Later, waarschijnlijk bij de renovatie van 1617, is ter versteviging een stenen voet om het onderste gedeelte gemetseld. Tegelijkertijd werd een beplanking aangebracht die werd behangen met leien pannen. Voor een goede afwatering moest de beplanking over de stenen voet reiken, waarmee de toren de taps toelopende vorm kreeg die De Haen en De Beijer tekenden.
-Opvallend is nog dat De Beijer grotere galmgaten tekende dan De Raet en Pronk. Het kan dus zijn dat de galmgaten tussen 1731 en 1743 zijn vergroot. Er zijn echter geen archiefstukken gevonden die deze aanname bevestigen.
+Opvallend is nog dat De Beijer grotere galmgaten tekende dan De Raet en De Haen. Het kan dus zijn dat de galmgaten tussen 1731 en 1743 zijn vergroot. Er zijn echter geen archiefstukken gevonden die deze aanname bevestigen.
 == Andere afbeeldingen ==

@@ Regel 12: / Regel 12: @@
 == Waarom een klokkentoren? ==
-De klokkentoren was nodig voor de drie kerkklokken die de Kampense klokkengieter Geert van Wou in 1496 heeft gegoten op de [[Gasthuisweide|Modderweide]] bij [[Huis Bergh]]. Dit gebeurde in opdracht van [[Oswald I van den Bergh|graaf Oswald I]]. De burgers van 's-Heerenberg hebben de klokken zelf betaald: op 4 april 1496 was hiervoor in de stad gecollecteerd. Ze kregen de namen Maria, Pancratius en Antonius.
+De klokkentoren was nodig voor de drie kerkklokken die de Kampense klokkengieter Geert van Wou in juni 1496 in opdracht van [[Oswald I van den Bergh|graaf Oswald I]] heeft gegoten. De burgers van 's-Heerenberg hebben de klokken zelf betaald: op 4 april 1496 was hiervoor in de stad gecollecteerd. Ze kregen de namen Maria, Pancratius en Antonius. Volgens de overlevering zijn ze gegoten op de [[Gasthuisweide|Modderweide]] bij [[Huis Bergh]], maar hiervoor is geen bewijs. De Modderweide was waarschijnlijk ook te drassig, want voor het gieten moesten gietkuilen gegraven worden. Die zouden op de Modderweide al gauw zijn volgelopen met grondwater. Aannemelijker is dat de gietkuilen op een hogere plek zijn gegraven, mogelijk aan de noordoostkant van en ook dichter bij de kerk.
 Er is geen stenen toren aan de westkant van de kerk gebouwd, omdat daar geen plaats voor was. Door de uitbreidingen die graaf Oswalds vader, [[Willem II van den Bergh|heer Willem II]], had laten aanbrengen, reikte het kerkgebouw tot vlak bij de [[Oppervlaktewater|gracht]] om Huis Bergh. De beperkte ruimte daar was al optimaal benut, want de westmuur van wat nu de kosterswoning is, loopt evenwijdig aan de gracht en staat scheef op de lengteas van de oorspronkelijke kerk.

@@ Regel 92: / Regel 92: @@
 In [[Gemeente Bergh|Bergh]] hebben [[O.L.V. Altijddurende Bijstand|de kerk]] in [[Braamt]] en [[St. Martinus Wijnbergen|de kerk]] in [[Wijnbergen]] een vrijstaande klokkenstoel. De klokkenstoel van de inmiddels afgebroken [[Emmauskerk]] in 's-Heerenberg-[[Lengel]] stond bovenop een toren die weliswaar met het kerkgebouw verbonden was, maar de klokken hingen in de openlucht.
-In Sneek en Enkhuizen staan nu nog houten klokkentorens die enigszins vergelijkbaar zijn met de toren die ooit in 's-Heerenberg heeft gestaan.
+In Sneek en Enkhuizen staan nu nog houten klokkentorens die enigszins vergelijkbaar zijn met de toren die ooit in 's-Heerenberg heeft gestaan. Het grote verschil is dat de toren in 's-Heerenberg met leien pannen bekleed was.
 <br clear=all/>
 == Bronnen ==
 *''De klokkentoren op het kerkhof. Bouwhistorisch onderzoek van de restanten van een laat-middeleeuwse klokkentoren bij de N.H. kerk in 's-Heerenberg'', Wijnand Bloemink, [http://www.knob.nl Bulletin Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond], 2001-6, blz. 185–1999