Tolrecht - Bewerkingsoverzicht

Verre neef: /* Inleiding */ interne link

2020-10-13T05:30:31Z

‎Inleiding: interne link

Verre neef: /* De Rijntol bij Emmerik */ typo

2020-04-12T14:54:32Z

‎De Rijntol bij Emmerik: typo

Verre neef: enige redactie

2019-12-26T13:57:33Z

enige redactie

Verre neef: /* Andere watertollen */ redactie

2019-12-22T14:37:43Z

‎Andere watertollen: redactie

Verre neef: /* Bronnen */ bron toegevoegd

2019-12-22T13:19:33Z

‎Bronnen: bron toegevoegd

Verre neef: /* Inleiding */ 1906

2019-12-22T13:17:45Z

‎Inleiding: 1906

Verre neef: redactie

2019-12-22T12:44:58Z

redactie

Verre neef: /* De landtollen */ typo

2019-12-19T10:26:59Z

‎De landtollen: typo

Verre neef: Nieuwe pagina aangemaakt met '= Inleiding = Bestand: 7053_10_001R.jpg|right|thumb|400px|'''De akte van 25 mei 1227 waarmee bisschop Otto II van Utrecht een jaarrente van tien Keulse mark uit d...'

2019-12-15T14:57:10Z

Nieuwe pagina aangemaakt met '= Inleiding = Bestand: 7053_10_001R.jpg|right|thumb|400px|'''De akte van 25 mei 1227 waarmee bisschop Otto II van Utrecht een jaarrente van tien Keulse mark uit d...'

Nieuwe pagina

= Inleiding =
[[Bestand: 7053_10_001R.jpg|right|thumb|400px|'''De akte van 25 mei 1227 waarmee bisschop Otto II van Utrecht een jaarrente van tien Keulse mark uit de tol bij Rhenen toekende aan Hendrik van den Bergh. Dit is de oudste originele oorkonde in archief van Huis Bergh.]]
Het '''tolrecht''' was een [[heerlijke rechten|heerlijk recht]] waarmee de [[Graven Van den Bergh|heren en graven van Bergh]] een heffing konden opleggen aan kooplieden en andere reizigers die een land- of vaarweg in hun territorium passeerde. Tollen, de plaatsen waar de tol geheven werd, konden ze echter niet zomaar inrichten, want het tolrecht moest hen door de keizer of bisschop verleend worden. Een andere manier om het tolrecht, of althans inkomsten uit een tol te verwerven, was wanner andere edellieden het aan hen verpandden of verpachtten.

Zo kon het gebeuren dat de heren en graven van [[Land van den Bergh|Bergh]] inkomsten hadden uit tollen die niet in hun [[Berghse bezittingen|bezittingen]] lagen. Het oudste voorbeeld hiervan dateert van 25 mei [[1227]] toen de Utrechtse bisschop Otto II een jaarrente van tien Keulse mark uit de tol in de [[Rijn]] bij Rhenen toekende aan [[Hendrik van den Bergh (vierde heer)|Hendrik, de vierde heer van Bergh]]. De akte waarmee bisschop Otto deze belening bekend maakte, is de oudste originele oorkonde in [[Archief Huis Bergh|het archief]] van [[Huis Bergh]].

In de middeleeuwen lagen de meeste tollen in vaarwegen, omdat het meeste vervoer over [[Oppervlaktewater|water]] plaatsvond. Deze watertollen waren veelal in handen van de adel, die de inkomsten voor allerlei doeleinden gebruikten. Toen vanaf de [[:Categorie:Jaartallen 1600-1699|17e eeuw]] de wegen verbeterden, nam het aantal landtollen toe. Landtollen waren vaak in handen van particulieren, gemeenten of het rijk, die de inkomsten vooral gebruikten voor het onderhoud van de betreffende weg.

Door de opkomst van het vervoer per spoor namen de inkomsten uit landtollen steeds meer af. Op 1 mei [[1900]] werden de rijkstollen opgeheven, maar pas op 26 januari [[1948]] verdween de laatste gemeentelijke tol: die tussen Gouda en Bodegraven.

= Het feodale tolrecht =
== De watertollen ==
Hierboven is al vermeld dat in de middeleeuwen de meeste tollen in vaarwegen lagen. De oudste belening met inkonsten uit een watertol aan een heer van Bergh stamt uit 1227, maar watertollen bestonden al veel langer. Toen keizer Otto II in [[973]] het [[Stift Elten]] als Rijksstift erkende, schonk hij tevens de Katentol op de IJssel bij Deventer. In [[1241]] heeft abdis [[Lippe, Adelheid van|Adelheid II]] de Katentol in eeuwige erfpacht aan Deventer gegeven.

Vanaf [[1441]] duiken er in het archief van Huis Bergh meerdere watertollen op. In een akte van 12 mei 1441 leggen [[Willem II van den Bergh]] en Dirk I van Bronkhorst-Batenburg een aantal geschillen bij, onder meer over de tolheffing "bij" [[Wild|de Wild]]. Vermoedelijk ging het hier om een watertol in de bovenloop van wat nu de [[Wetering]] heet. Daar grensde de Berghse heerlijkheid [[Gendringen]] aan de heerlijkheid Anholt, waar Dirk I van Bronkhorst-Batenburg in [[1432]] mee was beleend.

=== De Rijntol bij Emmerik ===
[[Bestand: Smÿthŭÿsen 's Grooten.jpg|thumb|right|400px|<center>'''''Smÿthŭÿsen'' bij Kellen, waar de watertol lag die in 1381 naar Emmerik werd verplaatst.''' Detail van de kaart van [['s Grooten, Christiaan|Christiaan 's Grooten]] uit 1573</center>]]
Eveneens in 1441 kwam Willem II van den Bergh in het bezit van de Rijntol bij [[Emmerik]]. Deze watertol werd ook "de tol van Smithuyzen" genoemd, naar zijn oorspronkelijke plaats bij Kellen ten noorden van [[Kleef]]. Vanwege veranderingen in de rivierloop was deze tol in [[1318]] naar Emmerik verplaatst. Nu werd de tol aan Willem II verpacht door Jan II van Culemborg en zijn zoons Gerrit en Sweder, die de tol in leen hadden van de deken en het kapittel van Sint Marie in Utrecht. Aanvankelijk was de jaarrente 63 mark, maar in [[1444]] werd dit veranderd in 4000 Rijnse guldens ineens. De tol lag op Kleefs grondgebied, wat een probleem was als schippers de tol niet wilden betalen. Echter, in [[1482]] gaf de hertog van Kleef toestemming aan [[Oswald I van den Bergh]] om ontduikers van de tol op Kleef gebied te achtervolgen. Jasper van Culemborg, kleinzoon van Jan II van Culemborg, heeft de verpachting in of kort voor [[1500]] afgelost. Toen hij dat aan het kapittel van Sint Marie in Utrecht meldde, werd hij niet geloofd. Hierop vroeg hij graaf Oswald in mei 1500 om een formele kwitantie. Graaf Oswald vond zoiets niet nodig, omdat er bij de aflossing twee afgevaardigden van het Utrechtse kapittel aanwezig waren geweest. Hij stelde voor de zaak later nog eens te bespreken, maar erkende in zijn antwoord al, dat hij de tol van ''Smithusen te Emerick'' had teruggegeven en er geen rechten meer op had.

=== Het Tolhuis bij Lobith ===
[[Bestand: Tolhŭÿs 's Grooten.jpg|thumb|right|400px|<center>'''Het ''Tolhŭÿs'', de watertol waar de Waal van de Rijn aftakte.''' Detail van de kaart van Christiaan 's Grooten uit 1573</center>]]
Niet ver van de Rijntol bij Emmerik lag het Tolhuis bij [[Rijnwaarden|Lobith]]. Ook uit deze watertol verwierf Willem II van den Bergh inkomsten, toen Arnold van Egmont, hertog van [[Gelderland|Gelre]] en Gulik, graaf van [[Zutphen]], hem op 6 januari [[1444]] een jaarrente van vierhonderd Rijnse guldens uit de opbrengsten van deze tol verkocht. Van de uitbetaling van deze jaarrente kwam echter weinig terecht, omdat hertog Arnolds positie omstreden was. Hij was de kleinzoon van de zus van zijn voorganger hertog Reinoud IV, die in [[1423]] kinderloos was gestorven. Een van de gevolgen van de langdurige opvolgingsstrijd was dat het Tolhuis na veel getouwtrek overging van Gelders naar Kleefs bezit. De hertog van Kleef voelde zich echter niet verplicht de jaarrente uit te betalen, zodat er in het archief van Huis Bergh meerdere stukken over het Tolhuis te vinden.

Een uitgebreid verhaal hierover is te lezen op de pagina van [[Tolhuis (watertol)|het Tolhuis]]. Hier wordt volstaan met de vaststelling dat de heren en graven van Bergh veel, maar meestal vergeefse moeite hebben gedaan de jaarrente uitgekeerd te krijgen.

=== Andere watertollen ===
Naast bovengenoemde watertollen, komen er in het archief van Huis Bergh watertollen voor langs de Maas in [[Stevensweert]], [[Haps]] en [[Hedel]].

In Haps was daarnaast ook een landtol. Beide tollen stonden als ''de Haepsche tol'' te boek en behoorden volgens een oorkonde van 26 april 1565 beide toe aan de graaf van Bergh. Het is daarom niet zomaar duidelijk welke van deze tollen in de nu volgende gevallen bedoeld wordt. [[Frederik van den Bergh (1545-1592)|Frederik van den Bergh]] (de broer van graaf Willem IV) verpachtte ''den tol te Haips'' op 7 mei [[1577]] aan Peter van Erp en Herman Vergeest voor 1400 Brabantse gulden per jaar. Van [[1669]] tot [[1675]] was er een conflict over ''den Hapschen tol'' tussen [[Oswald III van den Bergh|graaf Oswald III]] en de prins van Oranje (stadhouder Willem III) in diens hoedanigheid van heer van de aangrenzende heerlijkheid Cuijk.

In Hedel was er in [[1520]] een geschil met Nijmegen. De hertog van Gelre droeg toen de bevelhebbers van Bergh (de regenten voor de minderjarige Oswald II van den Bergh) op de tollenaar in Hedel te bevelen geen tol te heffen op goederen van de burgers van Nijmegen tot hij een beslissing heeft genomen. In [[1555]] dienden burgers van 's-Hertogenbosch een klacht in bij het Hof van Gelre, omdat zij in Hedel tol hadden moeten betalen, terwijl er voor hun stad tolvrijheid gold. Of zij in het gelijk werden gesteld, is niet bekend, maar tien jaar later speelde deze kwestie weer (of nog). Graaf Willem IV schreef toen aan de burgemeesters en schepenen van 's-Hertogenbosch dat de oorzaak van de problemen was, dat Bossche burgers zijn tol hadden ontdoken, maar dat hij bereid is tot een schikking. Blijkbaar had 's-Hertogenbosch (volgens graaf Willem) geen tolvrijheid in Hedel.

== De landtollen ==
In Bergh zelf zijn voor zover kon worden nagegaan nooit watertollen geweest, maar landtollen waren er in het feodale tijdperl al wel. [[Willem I van den Bergh]] verleende op 15 juni [[1376]], de feestdag van [[Sint-Vitus|Sint Vitus]], aan de stad [['s-Heerenberg]] het recht om op dijken en wegen tol te heffen, tot een maximum van 2 ''brabantsch'' per wagen en 1 per kar, en met vrijstelling daarvan voor zijn dienaren. Met ''brabantsch'' wordt de Brabantse versie van een muntsoort bedoeld, wellicht de Brabantse mark of de Brabantse gulden.

Uit de jaren rond [[1700]] is een lijst bewaard gebleven met toltarieven in de heerlijkheid Gendringen. Bovenaan de lijst staat:
[[Bestand: Toltarieven Gendringen0214_3553_008.jpg|thumb|right|400px|<center>'''De pagina's in inventarisnummer 3553 van het archief van Huis Bergh met nevenstaande tarievenlijst</center>]]
::''Lijste Waernae betaelt en gebeurt word den Hoog graefflijken Bergsen Toll onder de Heerlijkheid gendringen en de kerspelen en buijrschappen daer onder resorterende''

Daarna volgen de tarieven in ponden. De munteenheid pond is hierin aangeduid met het verouderde symbool ℔. De lijst luidt als volgt:

::''Een koets of kales met twee off meer paerden bespannen 3–℔ 
::''Een koets, karre of chaise met een paerd bespannen betaelt 1–½ 
::''Een wagen met leijen beladen betaelt 3–„ 
::''Een wagen beladen met kolen, zaat, kalk en kanthoudt betaelt 3–„ 
::''Een wagen beladen met steen pannen en estrikken 2–„ 
::''Een gebonden of geboomden waegen beladen met turff hooij off strooii betaelt 3–„ 
::''Een wagen met brandhoud beladen: 1–„ 
::''Een waegen onbeladen: 1–„ 
::''Een stessenkarre Harderwijker karre met coopmanschappen off vis beladen: 2–„ 
::''Een karre met turff; hooij, strooij off anders beladen: 2–„ 
::''Een karre off stortkarre onbeladen 1–½℔ 
::''Een stel van een waegen 1–„ 
::''Een beest vet of mager 1–„ 
::''Van elke paerd coopmansgoedt off met pakken beladen 1–½℔ 
::''Van een verken en schaap „–¼℔ 
::''Van een aem wijn passerende word betaelt 3–„ 
::''Van een vat bier 1–„ 
::''Voor een Eesel 1–„

::''op den gendringsen merktdag de des daags daer voor en daegs daer na word van alles dubbelt betaelt 
::''Een gevaer s'anderen daegs weerom komende betaelt maer eene reijse

= Het tolrecht in latere tijden =
In eeuwen na het feodale tijdperk zijn er in Bergh nog meerdere landtollen in gebruik geweest. Mogelijk zijn sommige daarvan al door de graven van Berghh ingesteld, maar dat kon (nog) niet worden nagegaan.

De Categorie [[:Categorie:Tollen in de gemeente Bergh|Tollen in de gemeente Bergh]] geeft een lijst van tollen in de voormalige [[gemeente Bergh]].

De volgende pagina's gaan over het onderwerp Tol:
*[[Café Restaurant Het Tolhuis]] in [[Zeddam]]
*[[Pennards, Petrus Bernardus Cornelis|Piet van de Tol]]
*[[School de Tol]] in [[Wijnbergen]]
*[[Sportpark de Tol]] in [[Kilder]]
*[[Grindweg Zutphen-Emmerik]]

Zie ook de doorverwijspagina [[Tol]].

= Bronnen =
*[[Archief Huis Bergh]]:
**Inventarisnummers 149, 3553, 4919–4927, 5467, 5468, 5470, 6839, 6844, 6914, 7053
**Regesten 10, 514, 561–563, 573, 836, 1185, 1188, 1201, 1568, 2432, 2494, 3029, 3048, 3379, 3478
**Briefregesten 2024, 2025, 2840, 3291, 3621, 4042, 4070, 4358, 4370, 4442, 4466, 4773, 5157, 5446, 5482, 5697, 5746, 7162, 7424
*''Rondom het Tolhuys aan Rijn en Waal'', [[Dalen, A.G. van|A.G. van Dalen]], De Walburg Pers, Zutphen ([[1972]]), blz. 50, 84–91
*Op Wikipedia
**[http://nl.wikipedia.org/wiki/Tol_(recht) Tolrecht]
**[http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_II_van_Culemborg Jan II van Culemborg]
**[http://nl.wikipedia.org/wiki/Dirk_van_Bronckhorst-Batenburg_(1400-1454) Dirk II van Bronckhorst-Batenburg]
**[http://nl.wikipedia.org/wiki/Arnold_van_Egmont Arnold van Egmont]

[[Categorie:Heerlijke rechten]]

@@ Regel 17: / Regel 17: @@
 === De Rijntol bij Emmerik ===
 [[Bestand: Smÿthŭÿsen 's Grooten.jpg|thumb|right|400px|<center>'''''Smÿthŭÿsen'' bij Kellen, waar de watertol lag die in 1381 naar Emmerik werd verplaatst.'''<br>Detail van de kaart van [['s Grooten, Christiaan|Christiaan 's Grooten]] uit 1573</center>]]
-Eveneens in 1441 kwam Willem II van den Bergh in het bezit van de Rijntol bij [[Emmerik]]. Deze watertol werd ook "de tol van Smithuyzen" genoemd, naar zijn oorspronkelijke plaats bij Kellen ten noorden van [[Kleef]]. Vanwege veranderingen in de rivierloop was deze tol in [[1318]] naar Emmerik verplaatst. Nu werd de tol aan Willem II verpacht door Jan II van Culemborg en zijn zoons Gerrit en Sweder, die de tol in leen hadden van de deken en het kapittel van Sint Marie in Utrecht.  Aanvankelijk was de jaarrente 63 mark, maar in [[1444]] werd dit veranderd in 4000 Rijnse guldens ineens. De tol lag op Kleefs grondgebied, wat een probleem was als schippers de tol niet wilden betalen. Echter, in [[1482]] gaf de hertog van Kleef toestemming aan [[Oswald I van den Bergh]] om ontduikers van de tol op Kleef gebied te achtervolgen. Jasper van Culemborg, kleinzoon van Jan II van Culemborg, heeft de verpachting in of kort voor [[1500]] afgelost. Toen hij dat aan het kapittel van Sint Marie in Utrecht meldde, werd hij niet geloofd. Hierop vroeg hij graaf Oswald in mei 1500 om een formele kwitantie. Graaf Oswald vond zoiets niet nodig, omdat er bij de aflossing twee afgevaardigden van het Utrechtse kapittel aanwezig waren geweest. Hij stelde voor de zaak later nog eens te bespreken, maar erkende in zijn antwoord al dat hij de tol van ''Smithusen te Emerick'' had teruggegeven en er geen rechten meer op had.
+Eveneens in 1441 kwam Willem II van den Bergh in het bezit van de Rijntol bij [[Emmerik]]. Deze watertol werd ook "de tol van Smithuyzen" genoemd, naar zijn oorspronkelijke plaats bij Kellen ten noorden van [[Kleef]]. Vanwege veranderingen in de rivierloop was deze tol in [[1318]] naar Emmerik verplaatst. Nu werd de tol aan Willem II verpacht door Jan II van Culemborg en zijn zoons Gerrit en Sweder, die de tol in leen hadden van de deken en het kapittel van Sint Marie in Utrecht.  Aanvankelijk was de jaarrente 63 mark, maar in [[1444]] werd dit veranderd in 4000 Rijnse guldens ineens. De tol lag op Kleefs grondgebied, wat een probleem was als schippers de tol niet wilden betalen. Echter, in [[1482]] gaf de hertog van Kleef toestemming aan [[Oswald I van den Bergh]] om ontduikers van de tol op Kleefs gebied te achtervolgen. Jasper van Culemborg, kleinzoon van Jan II van Culemborg, heeft de verpachting in of kort voor [[1500]] afgelost. Toen hij dat aan het kapittel van Sint Marie in Utrecht meldde, werd hij niet geloofd. Hierop vroeg hij graaf Oswald in mei 1500 om een formele kwitantie. Graaf Oswald vond zoiets niet nodig, omdat er bij de aflossing twee afgevaardigden van het Utrechtse kapittel aanwezig waren geweest. Hij stelde voor de zaak later nog eens te bespreken, maar erkende in zijn antwoord al dat hij de tol van ''Smithusen te Emerick'' had teruggegeven en er geen rechten meer op had.
 <br clear=all/>
 === Het Tolhuis bij Lobith ===
 [[Bestand: Tolhŭÿs 's Grooten.jpg|thumb|right|400px|<center>'''Het ''Tolhŭÿs'', de watertol waar de Waal van de Rijn aftakte.'''<br>Detail van de kaart van Christiaan 's Grooten uit 1573</center>]]

@@ Regel 28: / Regel 28: @@
 Naast bovengenoemde watertollen, komen er in het archief van Huis Bergh watertollen voor langs de Maas in [[Stevensweert]], [[Haps]] en [[Hedel]].
-In Haps was behalve een watertol ook een landtol. Beide tollen stonden te boek als ''de Haepsche tol'' en behoorden volgens een oorkonde van 26 april 1565 beide toe aan de graaf van Bergh. Het is daarom vaak niet duidelijk welke van deze tollen bedoeld wordt. Was het de landtol die [[Frederik van den Bergh (1545-1592)|Frederik van den Bergh]] (de broer van graaf Willem IV) op 7 mei [[1577]] als ''den tol te Haips'' aan Peter van Erp en Herman Vergeest verpachtte voor 1400 Brabantse gulden per jaar? Welke tol was ''den Hapschen tol'' waarover [[Oswald III van den Bergh|graaf Oswald III]] van [[1669]] tot [[1675]] een conflict had met de prins van Oranje (stadhouder Willem III) in diens hoedanigheid van heer van de aangrenzende heerlijkheid Cuijk?
+In Haps was behalve een watertol ook een landtol. Beide tollen stonden te boek als ''de Haepsche tol'' en behoorden volgens een oorkonde van 26 april [[1565]] beide toe aan de graaf van Bergh. Het is daarom vaak niet duidelijk welke van deze tollen bedoeld wordt. Was het de landtol die [[Frederik van den Bergh (1545-1592)|Frederik van den Bergh]] (de broer van [[Willem IV van den Bergh|graaf Willem IV]]) op 7 mei [[1577]] als ''den tol te Haips'' aan Peter van Erp en Herman Vergeest verpachtte voor 1400 Brabantse gulden per jaar? Welke tol was ''den Hapschen tol'' waarover [[Oswald III van den Bergh|graaf Oswald III]] van [[1669]] tot [[1675]] een conflict had met de prins van Oranje (stadhouder Willem III) in diens hoedanigheid van heer van de aangrenzende heerlijkheid Cuijk?
-In Hedel was er in [[1520]] een geschil met Nijmegen. De hertog van Gelre droeg toen de bevelhebbers van Bergh (de regenten voor de minderjarige Oswald II van den Bergh) op de tollenaar in Hedel te bevelen geen tol te heffen op goederen van de burgers van Nijmegen tot hij hierover een beslissing had genomen. In [[1555]] dienden burgers van 's-Hertogenbosch een klacht in bij het Hof van Gelre. 's-Hertogenbosch ligt tegenover Hedel op de zuidoever van de Maas, maar zij moesten tol betalen hoewel er voor hun stad tolvrijheid gold. Of zij in het gelijk werden gesteld, is niet bekend, maar tien jaar later speelde deze kwestie weer (of nog). Graaf Willem IV schreef toen aan de burgemeesters en schepenen van 's-Hertogenbosch dat de oorzaak van de problemen was, dat Bossche burgers zijn tol hadden ontdoken, maar dat hij bereid was tot een schikking. Blijkbaar had 's-Hertogenbosch (volgens graaf Willem) geen tolvrijheid in Hedel.
+In Hedel was er in [[1520]] een geschil met Nijmegen. De hertog van Gelre droeg toen de bevelhebbers van Bergh (de regenten voor de minderjarige [[Oswald II van den Bergh]]) op de tollenaar in Hedel te bevelen geen tol te heffen op goederen van de burgers van Nijmegen tot hij hierover een beslissing had genomen. In [[1555]] dienden burgers van 's-Hertogenbosch een klacht in bij het Hof van Gelre. 's-Hertogenbosch ligt tegenover Hedel op de zuidoever van de Maas, maar zij moesten tol betalen hoewel er voor hun stad tolvrijheid gold. Of zij in het gelijk werden gesteld, is niet bekend, maar tien jaar later speelde deze kwestie weer (of nog). Graaf Willem IV schreef toen aan de burgemeesters en schepenen van 's-Hertogenbosch dat de oorzaak van de problemen was, dat Bossche burgers zijn tol hadden ontdoken, maar dat hij bereid was tot een schikking. Blijkbaar had 's-Hertogenbosch (volgens graaf Willem) geen tolvrijheid in Hedel.
 == De landtollen ==
-In Bergh zelf zijn voor zover kon worden nagegaan nooit watertollen geweest, maar landtollen waren er in het feodale tijdperk al wel. [[Willem I van den Bergh]] verleende op 15 juni [[1376]], de feestdag van [[Sint-Vitus|Sint Vitus]], aan de stad [['s-Heerenberg]] het recht om op dijken en wegen tol te heffen, tot een maximum van 2 ''brabantsch'' per wagen en 1 per kar, en met vrijstelling daarvan voor zijn dienaren. Met ''brabantsch'' wordt de Brabantse versie van een muntsoort bedoeld, wellicht de Brabantse mark of de Brabantse gulden.
+De hierboven genoemde tol "bij" de Wild was mogelijk een watertol, maar verder zijn er in Bergh zelf voor zover kon worden nagegaan geen watertollen geweest. Landtollen waren er in het feodale tijdperk echter al wel. [[Willem I van den Bergh]] verleende op 15 juni [[1376]], de feestdag van [[Sint-Vitus|Sint Vitus]], aan de stad [['s-Heerenberg]] het recht om op dijken en wegen tol te heffen, tot een maximum van 2 ''brabantsch'' per wagen en 1 per kar, en met vrijstelling daarvan voor zijn dienaren. Met ''brabantsch'' wordt de Brabantse versie van een muntsoort bedoeld, wellicht de Brabantse mark of de Brabantse gulden.
 Uit de jaren rond [[1700]] is een lijst bewaard gebleven met toltarieven in de heerlijkheid Gendringen. Bovenaan de lijst staat:

@@ Regel 30: / Regel 30: @@
 In Haps was behalve een watertol ook een landtol. Beide tollen stonden te boek als ''de Haepsche tol'' en behoorden volgens een oorkonde van 26 april 1565 beide toe aan de graaf van Bergh. Het is daarom vaak niet duidelijk welke van deze tollen bedoeld wordt. Was het de landtol die [[Frederik van den Bergh (1545-1592)|Frederik van den Bergh]] (de broer van graaf Willem IV) op 7 mei [[1577]] als ''den tol te Haips'' aan Peter van Erp en Herman Vergeest verpachtte voor 1400 Brabantse gulden per jaar? Welke tol was ''den Hapschen tol'' waarover [[Oswald III van den Bergh|graaf Oswald III]] van [[1669]] tot [[1675]] een conflict had met de prins van Oranje (stadhouder Willem III) in diens hoedanigheid van heer van de aangrenzende heerlijkheid Cuijk?
-In Hedel was er in [[1520]] een geschil met Nijmegen. De hertog van Gelre droeg toen de bevelhebbers van Bergh (de regenten voor de minderjarige Oswald II van den Bergh) op de tollenaar in Hedel te bevelen geen tol te heffen op goederen van de burgers van Nijmegen tot hij hierover een beslissing had genomen. In [[1555]] dienden burgers van 's-Hertogenbosch een klacht in bij het Hof van Gelre, omdat zij in Hedel tol hadden moeten betalen, terwijl er voor hun stad tolvrijheid gold. Of zij in het gelijk werden gesteld, is niet bekend, maar tien jaar later speelde deze kwestie weer (of nog). Graaf Willem IV schreef toen aan de burgemeesters en schepenen van 's-Hertogenbosch dat de oorzaak van de problemen was, dat Bossche burgers zijn tol hadden ontdoken, maar dat hij bereid was tot een schikking. Blijkbaar had 's-Hertogenbosch (volgens graaf Willem) geen tolvrijheid in Hedel.
+In Hedel was er in [[1520]] een geschil met Nijmegen. De hertog van Gelre droeg toen de bevelhebbers van Bergh (de regenten voor de minderjarige Oswald II van den Bergh) op de tollenaar in Hedel te bevelen geen tol te heffen op goederen van de burgers van Nijmegen tot hij hierover een beslissing had genomen. In [[1555]] dienden burgers van 's-Hertogenbosch een klacht in bij het Hof van Gelre. 's-Hertogenbosch ligt tegenover Hedel op de zuidoever van de Maas, maar zij moesten tol betalen hoewel er voor hun stad tolvrijheid gold. Of zij in het gelijk werden gesteld, is niet bekend, maar tien jaar later speelde deze kwestie weer (of nog). Graaf Willem IV schreef toen aan de burgemeesters en schepenen van 's-Hertogenbosch dat de oorzaak van de problemen was, dat Bossche burgers zijn tol hadden ontdoken, maar dat hij bereid was tot een schikking. Blijkbaar had 's-Hertogenbosch (volgens graaf Willem) geen tolvrijheid in Hedel.
 == De landtollen ==

@@ Regel 7: / Regel 7: @@
 In de middeleeuwen lagen de meeste tollen in vaarwegen, omdat het meeste vervoer [[Oppervlaktewater|over water]] plaatsvond. Deze watertollen waren veelal in handen van de adel, die de inkomsten voor allerlei doeleinden gebruikten. Toen vanaf de [[:Categorie:Jaartallen 1600-1699|17e eeuw]] de wegen verbeterden, nam het aantal landtollen toe. Landtollen waren vaak  in handen van particulieren, gemeenten of het rijk, die de inkomsten vooral gebruikten voor het onderhoud van de betreffende weg.
-Door de opkomst van het vervoer per spoor namen de inkomsten uit landtollen steeds meer af. Op 1 mei [[1900]] werden de rijkstollen opgeheven, maar pas op 26 januari [[1948]] verdween de laatste gemeentelijke tol: die tussen Gouda en Bodegraven.
+Door de opkomst van het vervoer per spoor namen de inkomsten uit landtollen steeds meer af. Op 1 mei [[1900]] werden de rijkstollen opgeheven, waarna de gemeente Bergh zijn tollen per 1 januari [[1906]] ophief. Maar pas op 26 januari [[1948]] verdween de laatste gemeentelijke tol: die tussen Gouda en Bodegraven.
 = Het feodale tolrecht =

@@ Regel 60: / Regel 60: @@
 ::''Voor een Eesel 1–„
-::''op den gendringsen merktdag de des daags daer voor en daegs daer na word van alles dubbelt betaelt<br>
+::''op den gendringsen merktdag des daags daer voor en daegs daer na word van alles dubbelt betaelt<br>
 ::''Een gevaer s'anderen daegs weerom komende betaelt maer eene reijse

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 = Inleiding =
 [[Bestand: 7053_10_001R.jpg|right|thumb|400px|'''De akte van 25 mei 1227 waarmee bisschop Otto II van Utrecht een jaarrente van tien Keulse mark uit de tol bij Rhenen toekende aan Hendrik van den Bergh. Dit is de oudste originele oorkonde in archief van Huis Bergh.]]
-Het '''tolrecht''' was een [[heerlijke rechten|heerlijk recht]] waarmee de [[Graven Van den Bergh|heren en graven van Bergh]] een heffing konden opleggen aan kooplieden en andere reizigers die een land- of vaarweg in hun territorium passeerden. Tollen, de plaatsen waar de tol geheven werd, konden ze echter niet zomaar inrichten, want het tolrecht moest hen door de keizer of bisschop verleend worden. Een andere manier om het tolrecht, of althans inkomsten uit een tol te verwerven, was wanner andere edellieden het  aan hen verpandden of verpachtten.
+Het '''tolrecht''' was een [[heerlijke rechten|heerlijk recht]] waarmee de [[Graven Van den Bergh|heren en graven van Bergh]] een heffing konden opleggen aan kooplieden en andere reizigers die een land- of vaarweg in hun territorium passeerden. Tollen, de plaatsen waar de tol geheven werd, konden ze echter niet zomaar inrichten, want het tolrecht moest hen door de keizer of bisschop [[Leenrecht|verleend]] worden. Een andere manier om het tolrecht, of althans inkomsten uit een tol te verwerven, was wanner andere edellieden het  aan hen verpandden of verpachtten.
 Zo kon het gebeuren dat de heren en graven van [[Land van den Bergh|Bergh]] inkomsten hadden uit tollen die niet in hun [[Berghse bezittingen|bezittingen]] lagen. Het oudste voorbeeld hiervan dateert van 25 mei [[1227]] toen de Utrechtse bisschop Otto II een jaarrente van tien Keulse mark uit de tol in de [[Rijn]] bij Rhenen toekende aan [[Hendrik van den Bergh (vierde heer)|Hendrik, de vierde heer van Bergh]]. De akte waarmee bisschop Otto deze belening bekend maakte, is de oudste originele oorkonde in [[Archief Huis Bergh|het archief]] van [[Huis Bergh]].

@@ Regel 80: / Regel 80: @@
 **Briefregesten 2024, 2025, 2231, 3291, 3621, 5157, 5697
 *''Rondom het Tolhuys aan Rijn en Waal'', [[Dalen, A.G. van|A.G. van Dalen]], De Walburg Pers, Zutphen ([[1972]]), blz. 50, 84–91
 *Op Wikipedia
 **[http://nl.wikipedia.org/wiki/Tol_(recht) Tolrecht]