Vendelen

Vendelen, ook wel vendelzwaaien genoemd, is een traditionele vorm van vaandelzwaaien binnen de Gelderse schutterij- en gildetraditie. Ook in de voormalige gemeente Bergh maakt het vendelen deel uit van de cultuur van schutterijen en gilden. Sinds september 2014 staat het Gelderse vendelzwaaien in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.

Vendelen in Gelderland

Bij het vendelen voert een vendelier met een stok waaraan een doek en een contragewicht zijn bevestigd verschillende slagen en bewegingen uit. Behendigheid en lenigheid spelen daarbij een belangrijke rol. In Gelderland bestaan verschillende vormen, waaronder groepsvendelen, individueel acrobatisch vendelen en groepsacrobatisch vendelen.

Het vendelen heeft binnen de Gelderse schutters- en gildetraditie niet alleen een demonstratief of wedstrijdgericht karakter. De vendelhulde wordt ook aangeduid als een gebed en een strijd. Aan verschillende bewegingen van het vendel worden symbolische betekenissen verbonden. Zo staat het zwaaien boven het hoofd voor kracht en moed. Het niet laten raken van de grond verwijst naar het schoon en rein houden van het vendel.

Het Gelderse vendelzwaaien werd in september 2014 opgenomen in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. De opname maakt de traditie zichtbaar als onderdeel van het immateriële culturele erfgoed van Nederland en ondersteunt de beoefenaars bij het doorgeven en borgen ervan.

Binnen de Gelderse schutterij- en gildetraditie wordt het vendelen beoefend bij onder meer schuttersfeesten, plechtigheden en andere bijzondere gelegenheden. De vendelier vertegenwoordigt daarbij zijn schutterij of gilde en draagt bij aan het doorgeven van de traditie aan volgende generaties.

De Gelderse schutterijen en gilden zijn verenigd in de Federatie van Gelderse Schuttersgilden en Schutterijen St. Hubertus. De federatie organiseert onder meer het jaarlijkse Gelders Kampioenschap Vendelen Indoor (GKVI), waarbij in verschillende klassen om de titel Gelders Kampioen wordt gestreden.

Historische ontwikkeling

Het gebruik van vaandels in Europa gaat terug tot de middeleeuwen. Vaandels dienden onder meer als herkenningsteken van groepen. Over de precieze ontwikkeling van het vendelen zoals dat later in Gelderland werd beoefend, zijn de bronnen minder eenduidig.

In de middeleeuwen gingen vendelzwaaiers samen met trommelaars mee met militaire manschappen. Het zwaaien met het vaandel ontwikkelde zich later tot een vorm van vertoon en behendigheid. In de achttiende eeuw werd aan de langere stok een loden bol als contragewicht toegevoegd. Hierdoor konden de bewegingen gemakkelijker en gelijkmatiger worden uitgevoerd.

In de twintigste eeuw ontwikkelde het vendelen zich in Gelderland verder tot een georganiseerde wedstrijdvorm, naast het traditionele vendelen bij plaatselijke gebeurtenissen en vieringen.

Religieuze betekenis

Antonius van Egypte, ook Antonius Abt genoemd, geldt in verschillende katholieke tradities als patroonheilige van onder meer vaandeldragers en vendelzwaaiers. De precieze historische oorsprong van dit patronaat is niet duidelijk. Antonius leefde in Egypte in de derde en vierde eeuw en geldt binnen het christendom als een belangrijke grondlegger van het monnikendom. Zijn leven wordt in de katholieke traditie verbonden met gebed, ascese en het weerstaan van verleidingen.

De religieuze betekenis van het vendelen is ook in het voormalige Bergh terug te vinden. Schuttersvereniging Sint Antonius uit Lengel, die Antonius als patroonheilige heeft, beschrijft de vendelhulde als een gebed en een strijd. In de uitleg van de vereniging wordt de strijd symbolisch voorgesteld als een strijd tussen goed en kwaad. De vendelier roept daarbij uiteindelijk de patroonheilige om hulp en de vendelhulde eindigt met de overwinning van het goede.

Deze lokale traditie sluit aan bij de bredere katholieke betekenis van Antonius als voorbeeld van volharding in geestelijke beproevingen. Paus Franciscus verwees op 12 mei 2021 naar Antonius als voorbeeld van iemand voor wie het gebed tijdens zware beproevingen een innerlijke strijd werd. In dezelfde catechese gebruikte hij het beeld van de keuze om onder het vaandel van Jezus Christus te staan. De Vaticaanse bron beschrijft daarmee geen verband met het vendelen, maar laat wel zien dat het beeld van het vaandel en de geestelijke strijd ook binnen de katholieke traditie voorkomt.

Bronnen

• Immaterieelerfgoed.nl
• Algemene audiëntie van paus Franciscus op 12 mei 2021 van het Vaticaan (Duits)
• Schuttersnet.nl
• Schuttersvereniging Sint Antonius