Bijdragen aan Berghapedia? Klik hier om je aan te melden !
Arnhem
Arnhem is een stad en gemeente in Nederland. De gemeente telt 164.096 inwoners en heeft een oppervlakte van 101,53 vierkante kilometer. Daarvan bestaat circa 98 km² uit land en ongeveer 3,4 km² uit water. Ze is daarmee de twaalfde grootste gemeente van Nederland. De stad ligt aan de Rijn, nabij de monding van de IJssel, en aan de Sint-Jansbeek. De streek aan de overzijde van de IJssel wordt aangeduid als de Liemers; of Bergh hier wel of niet toe behoort is onderwerp van discussie. Hoewel de voormalige gemeente Bergh sociaal en cultureel voornamelijk op Doetinchem is gericht, vervult Arnhem een belangrijke bovenregionale functie op het gebied van werk, onderwijs, rechtspraak, mobiliteit en voorzieningen die niet lokaal aanwezig zijn.
Inhoud
Kernen
Behalve de stad Arnhem bestaat de gemeente Arnhem uit de volgende dorpen en buurtschappen:
|
|
Geschiedenis
De oudste benaming van de stad is Arneym. Achtervoegsels als -hem, -kem, -kum, -chem en -heim duiden op een zogenaamde rijkskarolingische nederzetting. Reeds in de late middeleeuwen ontwikkelde Arnhem zich tot een belangrijk bestuurlijk centrum binnen het hertogdom Gelre. Deze ontwikkelingen hingen mede samen met de ligging van Arnhem aan de Rijn. Vanaf de late middeleeuwen ontwikkelde de stad zich tot een schakel tussen het Duitse Rijnland en het westen van Nederland. Via de Rijn ontstonden handelsverbindingen richting onder meer Emmerik en het Nederrijngebied, waardoor Arnhem langzaam uitgroeide tot een regionaal centrum voor handel, bestuur en infrastructuur.
Een beslissende versterking van deze positie vond plaats na de inlijving van Gelre door Karel V in 1543. In het kader van zijn centralisatiebeleid werden het Hof van Gelre en Zutphen, de rekenkamer en de kanselarij in Arnhem gevestigd. Het Hof van Gelre fungeerde daarbij niet alleen als bestuursorgaan, maar ook als hoogste rechtbank van het gewest. Lokale rechtspraak bleef echter bestaan binnen heerlijkheden, ambten en steden, waar bestuur en rechtspraak vaak in handen waren van de lokale heer of diens functionarissen. Deze rechtspraak kon in beroep aan het Hof worden voorgelegd en stond onder diens toezicht, waardoor Arnhem uitgroeide tot het centrale knooppunt van bestuurlijke en juridische macht.
Als zetel van deze instellingen groeide Arnhem uit tot het belangrijkste machtscentrum van Gelre. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog kreeg de stad bovendien een uitgesproken politieke betekenis, doordat de loyaliteit aan de Spaanse koning en de opstandige Staten hier rechtstreeks met elkaar botsten. In deze context verbleef ook Willem IV van den Bergh in Arnhem tijdens zijn stadhouderschap (1581–1585). Zijn positie geeft de gelaagde machtsstructuur van Gelre weer: als graaf van Bergh beschikte hij over eigen heerlijke rechtspraak en lokaal gezag, terwijl hij als stadhouder vanuit Arnhem het gewestelijke bestuur vertegenwoordigde. Deze dubbele positie maakte de stad niet alleen tot zijn bestuurscentrum, maar ook tot het toneel van politieke spanning; in 1583 werd hij hier tijdens een landdag gearresteerd op verdenking van dubbele loyaliteit, waarmee zijn gewestelijke macht ten einde kwam.
De centrale positie van Arnhem bleef ook in latere eeuwen behouden. In de 19e eeuw werd deze formeel bevestigd toen Arnhem de status van provinciehoofdstad kreeg. In de 20e eeuw verwierf Arnhem tijdens de Tweede Wereldoorlog internationale bekenheid door de Slag om Arnhem in september 1944, onderdeel van Operatie Market Garden. Deze gevechten en de daaropvolgende evacuaties hadden ook gevolgen voor de omliggende regio, waaronder Bergh en de Liemers. In de stad herinneren diverse monumenten aan deze gebeurtenissen. Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde vooral het zuidelijke deel van de stad zich sterk.
Voorzieningen
Arnhem vervult een belangrijke bovenregionale functie voor Oost-Nederland, waaronder de regio Bergh. In de loop der tijd zijn veel bestuurlijke, juridische, onderwijs- en infrastructuurfuncties in de stad geconcentreerd.
Bestuur en maatschappelijke voorzieningen
Arnhem is de hoofdstad van de provincie Gelderland en de zetel van het provinciaal bestuur. In het provinciehuis (Huis der Provincie) vergaderen de Provinciale Staten en zetelt het dagelijks bestuur. Besluitvorming op provinciaal niveau, onder meer over infrastructuur, natuur en ruimtelijke ordening, werkt door in de regio Bergh.
De samenstelling van de Provinciale Staten wordt bepaald door verkiezingen. Voor inwoners van de voormalige gemeente Bergh (thans gemeente Montferland) hebben deze verkiezingen invloed op onder meer woningbouw, natuurbeheer, openbaar vervoer en stikstofbeleid. Daarnaast kiezen de leden van de Provinciale Staten de leden van de Eerste Kamer, waarmee de verkiezingen ook landelijke politieke gevolgen hebben.
Daarnaast zijn in Arnhem diverse maatschappelijke en bestuurlijke instellingen gevestigd met een regionale functie, zoals het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) en militaire eenheden, waaronder de Luchtmobiele Brigade.
Rechtspraak
Arnhem vervult een centrale rol in de rechtspraak in Gelderland. Deze functie bouwt voort op de historische positie van de stad als zetel van het Hof van Gelre, dat toezicht hield op lokale rechtspraak en als hoogste rechterlijke instantie van het gewest fungeerde.
Tegenwoordig zijn in Arnhem onder meer de Rechtbank Gelderland en het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden gevestigd. Deze instellingen bedienen een groot deel van Oost-Nederland.
Onderwijs en ontwikkeling
Arnhem vervult een belangrijke rol op het gebied van onderwijs en regionale ontwikkeling. In de stad zijn onder meer de HAN University of Applied Sciences en het Rijn IJssel gevestigd. Deze instellingen trekken studenten uit de Achterhoek en omliggende gebieden en dragen bij aan de aansluiting op de arbeidsmarkt.
Cultuur en erfgoed
Op het gebied van geschiedenis en erfgoed is het Gelders Archief in Arnhem gevestigd. Hier worden archieven bewaard van overheden, instellingen en particulieren uit de provincie, waaronder materiaal dat betrekking heeft op Bergh en de directe omgeving. Arnhem is daarnaast standplaats van onder meer het Nederlands Openluchtmuseum en dierentuin Koninklijke Burgers' Zoo, die in 1923 verhuisde van 's-Heerenberg naar Arnhem en daarmee een historische band met de regio Bergh heeft behouden.
Economie en regionale functie
Arnhem vormt samen met de Liemers, de Achterhoek en de Duits-Nederlandse grensregio een belangrijke economische verbindingsroute. Binnen deze structuur ontwikkelde de voormalige gemeente Bergh zich vooral als logistieke en industriële regio, terwijl Arnhem sterker uitgroeide tot centrum voor bestuur, kennisintensieve bedrijvigheid en internationale positionering.
Deze ontwikkeling hangt samen met de ligging aan de A12 richting Duitsland, de aanwezigheid van spoorverbindingen, de concentratie van bestuurlijke instellingen in Arnhem en de ontwikkeling van kennis- en technologieclusters rond onder meer het voormalige KEMA-terrein.
Een bekend voorbeeld van deze ontwikkeling is Specialized Europe, de Europese divisie van de Amerikaanse fietsenfabrikant Specialized Bicycle Components. Het bedrijf was jarenlang gevestigd in het bedrijvencentrum in ’s-Heerenberg vanwege de gunstige logistieke ligging nabij Duitsland. Rond 2020 verhuisde het Europese hoofdkantoor naar Arnhems Buiten in Arnhem, mede vanwege de bereikbaarheid van de stad, de aanwezigheid van innovatieve kennisclusters en de mogelijkheid internationaal personeel aan te trekken.
Andere internationale logistieke bedrijven, zoals Mainfreight en Lineage Logistics, vestigden juist grote distributieactiviteiten in ’s-Heerenberg vanwege de grensligging, beschikbare bedrijventerreinen en directe verbindingen met Duitsland en het Ruhrgebied.
Bereikbaarheid
Arnhem vervult daarnaast een belangrijke rol in de bereikbaarheid van de regio. Station Arnhem Centraal is een spoorwegknooppunt dat de Achterhoek, de Randstad en Duitsland met elkaar verbindt. Via de Spoorlijn Winterswijk-Arnhem bestaat een directe verbinding met onder meer Didam. Daarnaast is er een verbinding richting Emmerik en het Ruhrgebied.
Arnhem is gelegen aan de A12, maar wordt niet ontsloten door een groot aantal afslagen; de toegang tot de stad wordt bepaald door enkele strategische keuzepunten. Bij Knooppunt Velperbroek splitst het verkeer zich tussen de stad en de doorgaande snelweg, terwijl via afrit 26 – Arnhem-Noord de belangrijkste directe toegang tot de noordzijde van de stad bestaat. Knooppunt Waterberg fungeert daarbij vooral als verdelingspunt voor regionaal en doorgaand verkeer.
De regionale directie van Rijkswaterstaat Oost-Nederland is gevestigd in Arnhem. Deze organisatie is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van rijkswegen en hoofdvaarwegen in Gelderland en Overijssel. Voor de regio Bergh is dit van belang vanwege het beheer van onder meer de A12 en A18 en de bijbehorende aansluitingen, wat directe invloed heeft op de bereikbaarheid, verkeersveiligheid en doorstroming van verkeer van en naar de regio.
