Moorman, Wilhelmus

.

Opgegroeid in Beek

Wilhelmus (Wim) Moorman werd op 7 mei 1925 geboren in Deventer als derde kind van Antonius Wilhelmus Franciscus Moorman en Anna Stephanie Heisterkamp. Zijn vader was agent van politie en werd in augustus 1925, kort na Wims geboorte, als rijksveldwachter gestationeerd in Beek.

Waar het gezin aanvankelijk woonde, kon nog niet worden achterhaald, maar in 1935 of kort daarna verhuisde het naar wat nu Sint Jansgildestraat 4 in Loerbeek is. Dit huis, gebouwd in 1935, staat niet ver van de molen van Berntsen, zodat het niet verrassend is dat Wim bevriend raakte met de zonen van molenaar Berntsen. Met name de vriendschap met zijn leeftijdgenoot Clemens Berntsen zou later in de Tweede Wereldoorlog een bijzondere rol spelen.

Het ingekleurde portret hieronder rechts was lange tijd de enige bekende foto van Wim. In 2022 zijn er in oude familiealbums nog enkele foto's gevonden, waaronder de foto hierboven.

• 

  Sint Jansgildestraat 4 zoals het er in Wims tijd uitzag

• 

  Wim, tweede van links, met zijn vader en broers en zussen

• 

  Wim, waarschijnlijk op de dag van zijn plechtige communie in 1937 of 1938

• 

  Deze foto zat in het trouwalbum van zijn jongste zus áchter de foto van zijn vader in uniform uit 1950.

• 

  Deze uitvergrote en ingekleurde pasfoto heeft altijd op een prominente plaats in de woonkamer van zijn ouderlijk huis gehangen, en daarna bij zijn oudste zus Wilhelmien tot haar overlijden in 2015.

In het verzet

Wim was een jongeman met een extroverte persoonlijkheid, een groot rechtvaardigheidsgevoel en een even grote dadendrang. Hij was makkelijk in de omgang, wat roekeloos van aard en sprak vloeiend Duits.

In de beginjaren van de oorlog hield hij zich met andere opgeschoten kwajongens in Beek bezig met "moffen pesten", en ook toen al ging hij tot het gaatje. Tot grote schrik van zijn vader had Wim als jonge tiener al een revolver (of pistool) bemachtigd, die hij als een zakkenroller aan een Duitser had ontfutseld.

Op een gegeven moment is Wim met buurjongen Gerrit Berntsen bij het verzet betrokken geraakt. Niet ver van zijn ouderlijk huis had hij met Gerrit een geheime schuilplaats ingericht op de hooizolder van een schuur van molenaar Berntsen, die stond aan de Berkenlaan schuin tegenover de molen. Over de weg is dit vanaf Wims huis een afstand van zo'n 350 meter. Tegenwoordig staan op dit perceel de woonhuizen Berkenlaan 6–12.

In die schuilplaats luisterden de jongens onder meer naar Radio Oranje. Later zijn er ook onderduikers en wapens verborgen. Toen het verzetswerk Gerrit te riskant werd, heeft Wim diens broer Clemens gevraagd diens werk over te nemen, zoals het rondbrengen van illegaal geld aan mensen die onderduikers in huis hadden.

Op 7 mei 1943, toevallig Wims achttiende verjaardag, werd bekendgemaakt dat alle mannen van 18 tot 35 jaar zich in het kader van de Arbeitseinsatz moesten melden voor gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Eerdere Duitse maatregelen hadden niet genoeg dwangarbeiders opgeleverd, zodat nu dit rigoureuze bevel werd uitgevaardigd. Wim onttrok zich aan gedwongen tewerkstelling door onder te duiken. Voorzien van de juiste valse papieren, kon hij zich evenwel vrij ongestoord blijven bewegen en doorgaan met allerlei illegaal werk.

Begin 1944 sloot marechaussee Herman Ankoné (26), die toen net in Beek was gestationeerd, zich bij hen aan, en later dat jaar ook de Friese onderduiker Karel Adriaens (18). In die periode werden de verzetsactiviteiten van de groep steeds diverser en gewaagder, waaronder ook gewapend verzet.

Wim heeft het verzet aan verschillende wapens geholpen. Uit een neergestort vliegtuig heeft hij een mitrailleur willen halen, maar omdat de rest van de verzetsgroep dat te riskant vond, is dat niet doorgegaan. Wim vond dat maar dom. Andere gelegenheden liet hij niet aan zich voorbijgaan. Zo heeft hij een keer met een stalen gezicht een defect pistool geruild met een Pool in Duitse dienst. Later had hij een kanon bemachtigd, compleet met granaten. Het kostte moeite hem te overtuigen dat het verzet daar niets mee kon.

Als koerier is Wim een keer naar Amsterdam gefietst om wapens voor het Liemerse verzet op te halen. Daarbij maakte hij gebruik van zijn contacten met de broeders die lesgaven op het jongensinternaat in Harreveld. Die broeders waren van een congregatie uit Amsterdam, waar Wim naartoe werd gestuurd om hosties te halen. Hij had daarvoor speciale toestemming gekregen van de Ortskommandant van Doetinchem, met wie hij, op zijn manier, bevriend was. Hij is inderdaad in Amsterdam geweest, maar dus niet alleen voor hosties. Bij de overdracht van de wapens is echter iets misgegaan. Wat precies, is niet meer bekend, maar Wim heeft heel hard moeten fietsen om de Duitsers voor te blijven. De wapens zijn naderhand door de koerierster Annie de Graaf opgehaald. Zij was lid van de verzetsgroep in Doetinchem, waar de Beekse groep nauw mee samenwerkte.

In november 1944 werd het Beekse verzet geïnfiltreerd door een verrader. Hij werd ontmaskerd en naar de schuilplaats op de hooizolder gebracht, waar toen ook de gedeserteerde Duitse militair Hans Reichel en de neergestorte Britse boordschutter George Kelly zaten. Kort daarop is hij geliquideerd. Het verhaal van deze ingrijpende gebeurtenis, waar Wim ook bij betrokken was, is te lezen op de pagina van de verrader.

Aldus deed Wim duizend en een dingen voor het verzet. In een getypt verslag dat verzetsstrijder Jan Houtsma na de oorlog opstelde, noemt hij bij uitzondering één verzetsman met naam: Wim Moorman

De passage over Wim Moorman in Jan Houtsma's verslag

Zijn fatale tocht

Een opdracht die Wim vlak voor Kerstmis 1944 kreeg, is hem fataal geworden. Hij moest toen samen met Karel Adriaens de ondergedoken agent van politie Jan Ellen naar diens ouders in het Friese Noordwolde brengen. Ellen was bij een overval door het verzet op het Doetinchemse politiebureau overgelopen, zoals op zijn pagina te lezen is.

Op 8 januari 1945 vertrok het drietal per fiets naar het noorden. Omdat niet zeker was of Ellen te vertrouwen was, en de verzetsgroep twee maanden eerder al met een verrader te maken had gehad, kreeg Wim een revolver mee. Mocht Ellen onbetrouwbaar blijken, dan moest hij doodgeschoten worden. Het gevaar dat hij verzetsmensen zou verraden, zou dan immers veel te groot zijn. De opdracht was echter om, indien Ellen wél betrouwbaar bleek, die revolver bij hem in Noordwolde achter te laten.

Ellen bleek geheel betrouwbaar en werd bij zijn ouders afgeleverd, maar tegen de opdracht in hield Wim de revolver. Bovendien gingen Wim en Karel niet terug naar Loerbeek, maar naar Westerbork met het plan daar een broer van Karel te bevrijden. In Beetsterzwaag, iets ten zuiden van Drachten, werden ze aangehouden door agenten van de SD (Sicherheitsdienst), die de revolver en een papier met onderduikadressen vonden. Wim en Karel werden gearresteerd en opgesloten in de gevangenis van Leeuwarden.

Op 19 januari 1945 overviel het Friese verzet een Duitse arrestantenwagen om een van zijn medewerkers te bevrijden. De actie bij het dorp De Valom lukte, maar een SD'er en de Belgische chauffeur werden daarbij doodgeschoten. Hierop werden Wim en acht anderen op 22 januari uit hun cel gehaald en naar een besneeuwd weiland aan de Woudweg in Dokkum gebracht. Uit de gevangenis in Groningen werden nog eens elf gevangenen aangevoerd. Onder de in totaal twintig mannen waren drie joden; de meeste anderen waren Friese verzetsmensen. Omdat Wim in Beetsterzwaag was gearresteerd, werd hij mogelijk aangezien voor lid van het Friese verzet. Het kan echter ook toeval zijn dat hij werd geselecteerd, want Karel Adriaens, toevallig wél een Fries, is de dans ontsprongen.

In groepjes van vijf werden de gevangenen ter plekke gefusilleerd door het Einsatzkommando Leeuwarden onder leiding van de beruchte commandant Albrecht. De volgende vijf moesten de vorige vijf op hun rug draaien voor ze zelf werden doodgeschoten. Burgemeester Jonker van Dokkum werd uit zijn huis gehaald en gedwongen om als enige getuige bij de executie aanwezig te zijn. Op bevel van Albrecht moesten de lijken een etmaal lang als waarschuwing in het besneeuwde weiland blijven liggen.

De kisting van de slachtoffers

De volgende dag werden de doden in kisten gelegd en naar hun tijdelijke graf gebracht. De Dokkumse filmmaker Oeds Andries Brouwer heeft deze "Kisting der 20 gefusilleerden te Dokkum" stiekem gefilmd.

Vanaf, zo te zien, de zolder van zijn huis filmde Brouwer hoe personeel van de begrafenisonderneming, begeleid door Duitse militairen, de lijkkisten in rijen opstelde om de doden te bergen. Daarna filmde hij hoe de kisten in een stoet per paard en wagen werden afgevoerd. De korte film besluit met de woorden "Vertel het uw nageslacht."

Bron: Grootste bloedbad in Fryslân, 75 jaar geleden

Zijn herbegrafenis in Beek

De rouwbrief die namens Wims familie en het verzet werd verstuurd. De brief kon als geheel in vieren worden gevouwen en met de flap linksboven worden gesloten als een enveloppe. Hoewel de oorlog voorbij was, is de brief nog gefrankeerd met een oorlogspostzegel.
Wim wordt aangeduid als "Lid van de ondergrondse verzetsgroep Doetinchem-Beek". Dit bevestigt de sterke band tussen beide verzetsgroepen.

Karel Adriaens overleefde zijn gevangenschap en is na de bevrijding op verzoek van Wims ouders naar Dokkum gegaan om het lichaam van Wim op te halen. Op 26 mei 1945 is Wim Moorman door zijn familie en vrienden in Beek herbegraven. De praktische aspecten van de herbegrafenis waren geregeld door Wims vrienden Harry Berndsen, Clemens Berntsen en Karel Adriaens.

Toen de plechtige requiemmis begon, was de Sint-Martinuskerk tot in alle hoeken gevuld. Na de requiemmis werd de baar, gedekt met de driekleur, ten grave gedragen door leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (BS). Ook de Duitser Hans Reichel hielp de kist dragen. Een peloton van de BS onder commando Herman Ankoné heeft een eresalvo afgevuurd, en bekenden van Wim uit het verzet hebben een grafrede gehouden, onder wie Jan Houtsma en kapitein Höpink. Aan het slot van de plechtigheden dankte Wims vader voor het medeleven van allen. Daarna was er een koffietafel bij Zaal Gademan.

Op Wims bidprentje staat een gedicht van zijn strijdmakkers en vrienden:

Aan God en Vaderland getrouwe

Sterft de kleine, dappere held,

Voor hij de vrijheid mocht aanschouwen

Werd hij snood neergeveld.

Steeds bereid zich te geven

Voor allen in vervolgingsnood,

Strijdend voor een anders leven

Stierf hij zelf den heldendood.

Ouders, moge 't een troost U wezen,

Dat gij hadt een heldenzoon;

Eenmaal ziet ge hem toch weder

Hiernamaals in den Hemelwoon.

Wim, eerbiedig zullen we herdenken

Alles wat Gij hebt volbracht;

Dat God U 't loon mag schenken,

Beste Wim, rust vredig, zacht.

Vrienden, uw gebed wil ik thans vragen

Voor de ziel van ons aller vriend,

Hij toch dorst zijn leven wagen

En heeft uw gebeden wel verdiend.

Drie dagen na zijn herbegrafenis, op 29 mei 1945, is zijn overlijden na ontvangst van een uittreksel uit het overlijdensregister van de gemeente Dokkum, ingeschreven in het overlijdensregister van de gemeente Bergh.

Foto's van zijn begrafenis in Beek

Klik op de foto's voor een vergroting.

• 

  De kist wordt de kerk binnengedragen.
• 

  Marechaussee Ankoné
  brengt een eregroet.
• 

  Het eresalvo
  door de BS
• 

  Het graf bedekt met bloemen. Rechts zijn enkele graven te zien van bemanningsleden van de Britse bommenwerper die op 12 maart 1943 bij Beek neerstortte.

De grafsteen op Wims Beekse graf

DEN VADERLAND GETROUWE BLEEF HIJ TOT IN DEN DOOD

Zijn herbegrafenis op het Nationaal Ereveld in Loenen

Wims graf op het Ereveld Loenen bij de Doden-
herdenking op 4 mei 2023. De bloemen boven en links zijn van zijn nabestaanden, die onderaan zijn traditioneel van een onbekende gever.
Foto Oorlogsgravenstichting

Wims graf in Beek was een particulier graf, maar het werd van tijd tot tijd geïnspecteerd door de Oorlogsgravenstichting. Deze stichting streeft ernaar de graven van alle Nederlandse oorlogsslachtoffers in zo goed mogelijk staat te behouden. Als zulke graven geruimd dreigen te worden of in slechte staat verkeren, wordt nabestaanden gevraagd in te stemmen met herbegrafenis op een van de plaatselijk erehoven of op het Nationaal Ereveld in Loenen. Bij inspectie in 1971 bleek Wims graf dusdanig vuil en verzakt, dat de Oorlogsgravenstichting het tijd vond voor overbrenging naar Loenen. In een brief gedateerd 28 december 1971 vroeg zij Wims moeder om toestemming voor deze herbegrafenis.

Op 11 januari 1972 gaf zijn moeder, die inmiddels weduwe was, mede namens de andere nabestaanden haar toestemming. Hierop gaf pastoor Ottink op 13 februari mede namens het kerkbestuur zijn toestemming, vergezeld van de opmerking dat hoewel het [kerkbestuur] het betreurt, dat het stoffelijk overschot van wijlen de Heer Wim Moorman van hier wordt weggehaald, tóch het verzoek en besluit van Mevr. A.S. Moorman-Heisterkamp ten volle eerbiedigt.

De toestemming van burgemeester Van Breemen van 2 maart was meer dan een formaliteit, want ze betrof het opgraven en het transport van de stoffelijke resten. Hierbij verwees hij naar een advies van de geneeskundig inspecteur van volksgezondheid in Arnhem van 29 februari 1972 en naar artikel 12 van de Wet op de Lijkbezorging. Hij bepaalde dat de commandant van de Rijkspolitie Groep Bergh en de burgemeester van Apeldoorn (waartoe Loenen behoort) tijdig moesten worden ingelicht over de dag en het uur van de opgraving en de herbegrafenis. Het openen van het graf moest onder politietoezicht gebeuren en daarbij mochten zich geen bezoekers op de begraafplaats bevinden.

De opgraving en de herbegrafenis vonden plaats op 15 juni 1972. Voor een vergoeding van 25 gulden verwijderde de doodgraver van de Martinusparochie de aarde tot aan de deksel van de kist, waarna medewerkers van de Oorlogsgravenstichting de werkzaamheden overnamen. Zij hadden een nieuwe kist meegebracht.

De grafsteen van Wims Beekse graf werd op verzoek van zijn moeder achtergelaten om te worden opgehaald door Natuursteenbedrijf J.C. Ariës & Zn. in Zevenaar. Wat er daarna met de steen is gebeurd, is niet meer bekend.

De herbegrafenis in Loenen vond dezelfde dag plaats. Wim rust nu op het Ereveld Loenen in vak D, nummer 339.

De herdenking op 4 mei 2025

Op 5 mei 2025 herdacht Nederland tachtig jaar bevrijding en twee dagen later, op 7 mei, was het honderd jaar geleden dat Wim Moorman geboren werd. Bij de jaarlijkse dodenherdenking op het Ereveld Loenen kwam daarom een extra grote groep naar het graf van Wim. Inge Ketelaar, een dochter van Everhard Ketelaar en Wims zus Henrica Maria, komt al jaren op 4 mei met onder meer haar kleinzoon Sam naar de herdenking in Loenen.

Inge Ketelaar, met rode jas, met familie en belangstellenden bij het graf van haar oom Wim Moorman.

Inge Ketelaar en haar kleinzoon Sam, die te zijner tijd de bezoeken aan het graf zal overnemen.

Het graf op 4 mei 2025

Zijn nagedachtenis

De Wim Moormanstraat

In maart 2024 werd een belangrijk besluit genomen voor Wims nagedachtenis. Het college van B&W van de gemeente Montferland keurde toen een voorstel goed om een nieuwe straat in Beek Wim Moormanstraat te noemen. Deze naam werd voorgesteld door Henk Ankoné, een zoon van marechaussee Herman Ankoné die samen met Wim in het Beekse verzet actief was.

Het straatnaambord werd onthuld op 1 april 2025 ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van de bevrijding van Bergh.

Zijn Stolperstein

Op 19 september 2026 zal voor Wims ouderlijke woning aan de Sint Jansgildestraat een Stolperstein voor hem gelegd worden.

Overig eerbetoon

De vermelding van Wim op blz. 616 van de Erelijst van gevallenen 1940-1945

Op 29 maart 1947 kreeg Wim postuum de NSF-herdenkingstegel uitgereikt.

Eveneens postuum is hem het Verzetsherdenkingskruis uitgereikt.

Wims naam staat vermeld op of in:

• Het oorlogsmonument in Beek
• Het oorlogsmonument in 's-Heerenberg
• Het oorlogsmonument aan de Hoofdweg in Damwâld, waar op 19 januari 1945 de schietpartij plaatsvond die aanleiding was voor de vergeldingsactie van 22 januari.
• Het oorlogsmonument aan de Woudweg in Dokkum. Dit herdenkt de twintig gevangenen die op 22 januari 1945 zijn gefusilleerd.
• Het oorlogsmonument aan het Noorder Bolwerk in Dokkum. Dit herdenkt alle 51 burgers die in de oorlog in Dokkum zijn omgekomen.
• De Erelijst van gevallenen 1940-1945. Wims vader, inmiddels wachtmeester bij de Koninklijke Marechaussee, heeft hiervoor na de oorlog het zogenaamde Erelijst-formulier ingevuld. Aangezien hij geen bijzonderheden kon vermelden over Wims gevangenschap en executie, heeft hij Karel Adriaens in Heerenveen opgegeven als referentie.

Wim heeft model gestaan voor een van de hoofdpersonen in de film FREYHEYT - de rockopera uit 2021.

Bronnen

• Clemens Berntsen
• Doetinchem in oorlogstijd, blz. 203-207
• Er op of er onder, blz. 136
• Old Ni-js nr. 61
• Oorlogsgravenstichting
• Nationaal Comité 4 en 5 mei
• Online begraafplaatsen
• A-dossier van de Oorlogsgravenstichting in het Nationaal Archief
• Fusillade in Dokkum
• Mededeling NIOD