Straus, Sara (1921)

Sara Straus werd op 20 augustus 1921 geboren in 's-Heerenberg als dochter van Leopold Straus en Lea Jacob. Haar familie noemde haar Sera.

Sara is de enige van de gedeporteerde 's-Heerenbergse Joden die levend is teruggekomen. Haar ouders en haar vier broers (Jopie, Max, Sallie en Benno) zijn allemaal in de Holocaust omgekomen.

Een Philips-meisje

Sara werd op 7 januari 1944, ze was toen 22 jaar, geïnterneerd in Kamp Vught (officieel Konzentrationslager Herzogenbusch). Hier kwam zijn terecht in het zogenaamde Philips-Kommando. Begin 1943 had Frits Philips, destijds elektronicaconcern Philips, na lange aarzeling ingestemd met een dringend verzoek van de Duitsers om binnen het kamp de Speciale Werkplaats B677 in te richten. Een selecte groep gevangenen moest hier radiobuizen en andere kriegswichtige artikelen vervaardigen.

De Duitsers werd verteld dat de productie van radiobuizen zo'n delicaat proces was, dat alleen vrouwen met fijne vingers dat konden. De arts die de vrouwen hiervoor moest keuren, was betrokken bij het complot en selecteerde alleen joodse vrouwen.

Ruim drieduizend gevangenen, ongeveer tien procent van het totale aantal, heeft kortere of langere tijd deel uitgemaakt van het Philips-Kommando. Zij hadden het zwaar, maar niet zo zwaar als de andere gevangenen. Zo kregen zij elke dag een warme maaltijd van Philips en bleven de bewakers op afstand. Frits Philips had namelijk zeggenschap over "zijn" gevangenen bedongen. Hoewel die geleidelijk aan steeds verder werd ingeperkt, bleven de joodse leden van het Kommando hierdoor lange tijd gevrijwaard van transport naar de vernietigingskampen in Polen.

Naar Auschwitz

Op 3 juni 1944 werd Sara met de andere joodse leden van het Kommando alsnog op transport gesteld. Het betrof zo'n zeshonderd mensen. Op 6 juni, toevallig ook D-Day, kwam de trein aan in Auschwitz, waar Sara het gevangenennummer 01566 kreeg.

Na het uitstappen gebeurde er iets unieks, al hadden de gevangenen dat niet door. Hun groep werd namelijk als geheel meteen doorgelaten naar het kamp. Normaal gesproken vond er een selectie plaats: wie te zwak bevonden werd om te werken, ging rechtstreeks naar de gaskamer. De SS-bewakers in Auschwitz wisten al dat dit een speciale groep was. De gevangenen hebben hen dingen horen zeggen als "Da sind die Facharbeiter von Philips" en "Das ist die Philips-Gruppe aus Herzogenbusch".

De meeste gevangenen werden tewerkgesteld in de fabrieken van Telefunken en Hagenuk in Reichenbach (nu Dzierżoniów in Polen) in Neder-Silezië, waar ze vergelijkbaar werk deden.

Bevrijd

Sara werd kort voor het einde van de oorlog door het Rode Leger bevrijd. Daarna is zij naar Zweden overgebracht, zo blijkt uit haar kaarten in de Arolsen Archives (zie bronnen). Op 4 mei 1945 kwam zij Zweden binnen in Landskrona, een stad aan de Sont, de nauwe zeestraat tussen Denemarken en Zweden. Zij is daarna verpleegd in Brevik op Lidingö, eiland bij Stockholm.

Mogelijk, maar hiervoor is geen bewijs gevonden, is Sara met een transport van de Witte Bussen (Vita Bussarna) naar Zweden gebracht. De Witte Bussen was een reddingsactie van het Zweedse Rode Kruis in het voorjaar van 1945 om Scandinavische gevangenen (lees Denen en Noren) en later ook gevangenen uit andere landen uit Duitse concentratiekampen te bevrijden. De gevangenen werden verzameld in het concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg en daarna in witgeschilderde bussen via Denemarken naar Zweden gebracht.

De aankomst in Landskrona aan de oever van de Sont duidt erop dat Sara via het Deense vasteland en de Deense eilanden naar Zweden is gebracht, en niet per schip vanuit Noord-Duitsland. Dit kan heel goed in een Witte Bus zijn gebeurd, in welk geval zij in Neuengamme in die bus is gestapt. Zij komt inderdaad voor op de slachtofferlijst van de Stichting Vriendenkring Neuengamme. Bij navraag liet deze stichting weten geen nadere informatie over Sara te hebben, maar het ligt ook niet voor de hand dat zij in Neuengamme gevangen heeft gezeten, omdat dit een mannenkamp was. Voor haar zal Neuengamme alleen het verzamelpunt voor de Witte Bussen zijn geweest.

Haar verdere leven

Sara Straus en Harry Nabarro

Na terugkeer uit Zweden trouwde Sara op 28 juni 1950 in Utrecht met Harry Aaron Nabarro, geboren op 17 november 1921 in de Londense wijk Walthamstow als zoon van Aaron Nabarro en Heintje Stoodel. Hij was op 11 januari 1944 van Kamp Westerbork op transport gesteld naar Bergen-Belsen, maar heeft dit concentratiekamp overleefd. Uit dit huwelijk werden een zoon en twee dochters geboren.

Sara overleed op 3 januari 2008 op 86-jarige leeftijd in Maarssen. Na haar crematie werd haar urn bijgezet op de algemene begraafplaats Essenhof in Dordrecht. Haar man was eerder al op 29 september 2004 in Amsterdam overleden, 82 jaar oud. Hij werd begraven op de joodse begraafplaats in Muiderberg.

Haar Stolperstein

Op [20 augustus 2026, de dag waarop zij 105 zou zijn geworden, is voor Sara in de Kellenstraat een Stolperstein gelegd naast de zes Stolpersteine die daar op 27 januari 2025 al waren gelegd voor haar vermoorde ouders en broers.

Nabestaanden, genodigden en belangstellenden verzamelden zich in het Kultuurhuus Heitkamp in de Oudste Poortstraat, waar vroeger de synagoge was. Na een welkomstwoord door initiatiefnemer Frits Frauenfelder opende burgemeester Anne-Marie Fellinger de bijeenkomst. Het duo Mayn Kholem zorgde voor de muzikale omlijsting.

Van het Kultuurhuus ging het gezelschap te voet naar de Kellenstraat, waar Sara's dochter Hadassa de Stolperstein legde. De steen sluit aan op de rij van haar ouders en broers, zodat het gezin Straus daar nu weer compleet bijeen is.

Bronnen

• WieWasWie
• AROLSEN Archives, DocID 411772, 411773, 127180265, 130382525
• Digitaal Monument Joodse Gemeenschap
• Old Ni-js nr. 75, blz. 36
• Sanne van Heijst: Philips-meisje, uitgeverij Atlas Contact (2024)
• Op Historiek.net:
  • Philips-Kommando-in-Kamp-Vught
  • Philips-meisje-in-Auschwitz
• Yad Vashem: Transport from Vught, Camp, The Netherlands to Auschwitz Birkenau, Extermination Camp, Poland on 03/06/1944
• Op Wikipedia:
  • Philips-Kommando
  • Witte Bussen
• Montferland Journaal van 25 augustus 2026
• Stichting Vriendenkring Neuengamme
• Stambomen van Nederlands Joodse families
• Online- begraafplaatsen