Kleef

Kleef is een plaats en een Kreis in Duitsland. De gemeente Emmerik maakt deel uit van Kreis Kleef. De Duitse schrijfwijze is Kleve. Bergh grenst daardoor aan de Kreis Kleve. Kleef ligt in de deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen, tien kilometer ten zuiden van de rivier de Rijn, en niet ver van de Nederlandse grens bij 's-Heerenberg. Verder ligt Kleef in de buurt van het bosgebied Reichswald.

De gemeente Kleef telt ongeveer 49.000 inwoners en heeft een oppervlakte van ongeveer 98 vierkante kilometer. De stad kreeg in 1242 stadsrechten. De plaats ligt op de helling van een stuwwal uit de ijstijd. Deze stuwwal begrenst het dal van de Rijn. Een gedeelte van Kleef is daardoor erg heuvelachtig.

Het plaatselijke dialect is het Kleverlands of het Kleefs, een tot het Nederlands behorende streektaal.

Stadsdelen

De gemeente Kleef is onderverdeeld in de volgende Ortsteile, plaatsjes en stadsdelen:

• Bimmen;
• Brienen;
• Donsbrüggen;
• Düffelward;
• Griethausen, (stad);
• Keeken;
• Kellen;
• Materborn;
• Reichswalde;
• Rindern, (stad);
• Salmorth;
• Schenkenschanz;
• Warbeyen;
• Wardhausen.

Het hertogdom Kleef

Het Hertogdom Kleef was een vorstendom binnen het Heilige Roomse Rijk, gelegen aan weerszijden van de Rijn. Het gebied omvatte delen van het huidige district Kleef en Wesel in Duitsland, evenals de stad Duisburg. Daarnaast bezat het hertogdom ook gebieden die nu in Nederland liggen, zoals delen van de Liemers, Huissen, Malburgen en de Kleefse Waard, alsook Mook en Gennep.

Oorspronkelijk was Kleef een graafschap dat rond 1033 werd gesticht. In 1417 werd het verheven tot hertogdom. Na het uitsterven van de mannelijke lijn van de graven van Kleef in 1368, kwam het gebied via huwelijk in handen van het huis van der Mark. Een bijzonder aspect vormden de Kleefse enclaves: kleine gebieden binnen het Hertogdom Gelre die politiek onder Kleef vielen.

Na het uitsterven van de Kleefse hertogelijke familie in 1609 brak de Gulik-Kleefse Successieoorlog uit. Uiteindelijk werd Kleef in 1614 toegewezen aan het keurvorstendom Brandenburg. In de loop van de breidde Brandenburg zijn macht verder uit en fuseerde het met het hertogdom Pruisen. Deze samensmelting leidde in 1701 tot het ontstaan van het Koninkrijk Pruisen. Hierdoor werd Kleef deel van Pruisen, en later, na de eenwording van Duitsland in 1871, een onderdeel van het Duitse Keizerrijk. Zo behoort het voormalige hertogdom vandaag de dag tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Tweede Wereldoorlog

De stad werd in de Tweede Wereldoorlog zeer zwaar gebombardeerd, vaak in combinatie met Nijmegen, dat soms voor Kleef werd aangezien. De streek achter Nijmegen, met steden als Kleef en Xanten, was niet nazi-gezind maar kreeg het zwaar te verduren tijdens de Krieg am Niederrhein, de door de geallieerden geplande opmars naar Duitsland, die begon met zware bombardementen in de grensstreek. Op 7 oktober 1944 vond het grootste bombardement plaats, waarbij de plaats voor tachtig procent werd vernietigd. De herbouw geschiedde vrij traag.

Tot 1938 stond er in Kleef een synagoge die tijdens de Kristallnacht (9 op 10 november 1938) volledig werd verwoest. Op de huidige plek is nu een monument te vinden waarmee de slachtoffers van die bewuste nacht worden herdacht. Van de in 1933 tweehonderd leden tellende Joodse gemeenschap zijn vijftig personen gedurende de nazi-tijd vermoord.

Bezienswaardigheden

• De Domkerk uit de 14e-16e eeuw;
• Kasteel Schwanenburg, waaraan de sage van de zwaanridder Lohengrin is verbonden;
• De Kleefse tuinen: Graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604-1679) liet in Kleef tuinen aanleggen. Deze tuinen vormden een bron van inspiratie voor Frederik Willem van Brandenburg en de Franse koning Lodewijk XIV. De Berlijnse Zoo werd aangelegd naar voorbeeld van de dierentuin in Kleef;
• Dierentuin: schuin tegenover het voormalig kuurhotel, nu museum voor beeldende kunst, bevindt zich de Tiergarten. Het huidige dierenpark heeft voornamelijk oude huisdierrassen en een aantal Europese roofdieren zoals kerkuilen en de Euraziatische lynx. Verder lopen er przewalskipaarden er is ook een bassin met zeehonden;
• Haus Koekkoek: museum met daarin het werk van de Nederlandse schilder Barend Cornelis Koekkoek en van andere leden van de familie Koekkoek;
• Museum Kurhaus Kleef; in het voormalige kuurhotel is tegenwoordig een museum voor moderne en hedendaagse kunst gevestigd. De moderne kunst bestaat uit de verzameling van Ewald Mataré, wiens dochter Sonja de nalatenschap van haar vader aan de museumkring van de stad Kleef schonk.

Economie

In 1741 werd er een mineraalwaterbron aan de Springenberg ontdekt. Kleef werd Bad Cleve en werd een kuuroord, waarvan de betekenis in het midden van de 19de eeuw aanzienlijk werd uitgebreid. Het vroegere kuurhotel is sinds de jaren '90 omgebouwd tot museum voor moderne en hedendaagse kunst.

De stad trok enkele fabrieken in de 18de en 19de eeuw, waaronder Nederlandse zoals Bensdorp (chocolade) en Van den Bergh (margarine), en bezat enkele kinderschoenenfabrieken. Alle fabrieken zijn nu gesloten, de margarinefabriek als laatste in 2006.

Kleef blijft desondanks een belangrijk commercieel centrum voor de wijde omgeving, inclusief de voormalige gemeente Bergh. In de stad zijn relatief veel grote winkelketens gevestigd op het gebied van voeding en bouw die onder meer Nederlandse klanten trekken door de lagere Duitse omzetbelasting.

Kleef vervult daarnaast een belangrijke rol in de Duits-Nederlandse grensregio als vestigingsplaats van het secretariaat van de Euregio Rijn-Waal. Deze organisatie bevordert sinds 1978 de samenwerking tussen overheden en maatschappelijke organisaties aan weerszijden van de grens op het gebied van onder meer economie, mobiliteit, onderwijs, cultuur en gezondheidszorg. Vanuit Kleef worden tevens Europese Interreg-programma's voor de grensregio gecoördineerd.

Jaarlijks wordt in juli de Klever Kirmes gehouden, een van de grootste volksfeesten van de Nederrijn. De negen dagen durende kermis op het terrein langs het Spoykanaal trekt bezoekers uit de wijde omgeving, waaronder veel inwoners uit de voormalige gemeente Bergh. Door de korte afstand tot de Nederlandse grens is een bezoek aan de kermis voor veel inwoners van de grensstreek uitgegroeid tot een vaste zomertraditie.

Onderwijs

Sinds 2009 is in Kleef een campus gevestigd van de Hochschule Rhein-Waal. Deze Duitse hogeschool biedt opleidingen aan in het Duits en Engels en trekt studenten uit binnen- en buitenland. Door de ligging nabij de Nederlandse grens studeren er ook Nederlandse studenten, onder meer uit de Achterhoek en de regio Arnhem-Nijmegen. De hogeschool vormt een onderdeel van het onderwijsaanbod in de Duits-Nederlandse grensstreek.

Openbaar vervoer

Er is een treinverbinding naar Düsseldorf. Kleef was tussen 1865 en 1926 tevens per spoor verbonden met Nederland via de spoorlijn Zevenaar - Kleef. Tot 2 juni 1991 reden daarnaast treinen van Nijmegen via Groesbeek en Kranenburg naar Keulen die ook station Kleef aandeden. Deze verbinding werd opgeheven en vervangen door de grensoverschrijdende busverbinding SB58 tussen Nijmegen, Kranenburg, Kleef en Emmerik, die wordt geëxploiteerd door de Duitse vervoersonderneming NIAG.

Sinds de zomer van 2008 is op het voormalige spoortraject tussen Kleef en Groesbeek een draisinelijn in gebruik, met een tussenstation in Kranenburg. Op dit traject kunnen fietsdraisines en grotere clubdraisines worden ingezet over de voormalige spoorbaan.

Vanaf oktober 2008 deden de Stadsregio Nijmegen en ProRail onderzoek naar de haalbaarheid van heringebruikname van het traject. Daarbij werd onder meer gekeken naar een mogelijke verbinding met Airport Weeze. De plannen maakten deel uit van voorstellen voor een gerevitaliseerde spoorverbinding Arnhem–Nijmegen–Kleef–Düsseldorf. Ook de stad Kleef verrichtte onderzoek naar een heropening van de spoorlijn. In oktober 2022 werd bekend dat de plannen voor een trein- of lightrailverbinding tussen Nijmegen en Kleef niet zouden worden uitgevoerd. De gemeente Berg en Dal sprak zich uit tegen een reactivering van de spoorlijn vanwege de gevolgen voor de leefomgeving in Groesbeek.

Johan Maurits van Nassau-Siegen

Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604-1679), stadhouder van de keurvorst Frederik Willem van Brandenburg, werd in 1647 stadhouder van Kleef en gaf hier uitvoering aan een politiek van religieuze tolerantie. Hij was zelf calvinist, maar rooms-katholieken konden in Kleef blijven wonen en ook joden werden toegelaten. Daarnaast begon hij meteen met ingrijpende landschappelijke veranderingen. Daarvoor haalde hij zijn oude kennis, Jacob van Campen, naar Kleef. Bij zijn paleis Haus Freudenberg en op andere plaatsen rond de stad Kleef liet Johan Maurits schitterende classicistische parken met kanalen en fonteinen en stervormige stelsels van lanen in de reeds bestaande bossen aanleggen.

De stadhouder hield van wetenschap en kunst en cultuur. De meeste van de bouwwerken, bestuursgebouwen en ook weer eigen residenties, zijn in de Tweede Wereldoorlog te gronde gegaan, maar het schitterende park aan de voet van de Sternberg ligt er nog in zijn volle glorie. Ook de beroemde Nassauerallee, een lindelaan, is er nog. Johan Maurits bestelde kort na zijn aantreden zeshonderd lindebomen in Nederland. Die kwamen te staan langs een kaarsrechte laan. Dit maakte zo’n indruk op de keurvorst, dat deze hetzelfde wilde in Berlijn. De bekende Berlijnse straat Unter den Linden en het Berlijnse park Tiergarten werden aangelegd naar het voorbeeld van de parken in Kleef. In 1663 haalde hij de architect Pieter Post naar Kleve om de Schwanenburg in een barokstijl aan te passen.

Bekende inwoners

• Anna van Kleef (1515-1557), vierde echtgenote van de Engelse koning Hendrik VIII;
• Govert Flinck (1615-1660), Nederlands schilder (beroemd leerling van Rembrandt);
• Heinrich Berghaus (1797-1884), Duits geograaf;
• Barend Cornelis Koekkoek (1803-1862), Nederlands romantisch landschapsschilder;
• Joseph Beuys (1921-1986), beeldhouwer.

Partnersteden

• Fitchburg (Verenigde Staten);
• Ronse (België);
• Worcester (Verenigd Koninkrijk)