Rechtspraak

Heerlijke rechtspraak (tot 1798)

De rechtspraak in de heerlijkheid en het graafschap Bergh was tot het einde van de 18e eeuw nauw verbonden met het gezag van de heren en graven van Bergh en vormde een belangrijk middel waarmee zij hun bestuurlijke, juridische en economische macht konden uitoefenen. Bij leenbrief van de hertog van Gelre verwierf de heer van Bergh in 1403 het hoge en lage gericht in de kerspelen Bergh, Zeddam en Netterden en in verschillende buurschappen, waarmee zijn rechtsmacht in het gebied verder werd geconsolideerd.

De rechtspraak was gebaseerd op lokale gebruiken (costumen), keuren en verleende privileges, die per gebied konden verschillen en vaak niet systematisch waren vastgelegd. Er bestond geen scheiding tussen bestuur en rechtspraak: de heer of graaf trad op als zowel bestuurder als rechter. Deze verwevenheid van macht en rechtspraak bleef bestaan tot het einde van de 18e eeuw, toen met de invoering van de grondwet van de Bataafse Republiek in 1798 de heerlijke rechten werden afgeschaft en een einde kwam aan het recht van de heer om recht te spreken.

De rechtspraak binnen het Land van den Bergh was bovendien territoriaal gedifferentieerd. De stad 's-Heerenberg vormde een afzonderlijk rechtsgebied naast het landdrostambt Bergh, dat het buiten de stad gelegen deel van het kerspel ’s-Heerenberg en de kerspelen Netterden en Zeddam omvatte.

In de praktijk lieten de heren en graven zich bij de rechtspraak meestal vertegenwoordigen door functionarissen zoals een landdrost, schout, richter of ambtman. De precieze taakverdeling tussen deze functionarissen kon per gebied en periode verschillen. In het algemeen trad de landdrost of diens stadhouder op als voorzitter van het gerecht, terwijl de schout belast was met opsporing en vervolging en in sommige gebieden vooral als helper van de landdrost fungeerde. Het gerecht was samengesteld uit de landdrost of diens stadhouder en een klein aantal gerichtslieden of keurnoten, die gezamenlijk recht spraken.

Er waren drie niveaus van rechtspraak, ook wel jurisdictie genoemd:

• De hoge jurisdictie gold voor de zwaarste misdaden, waarvoor zware straffen, waaronder de doodstraf, konden worden uitgesproken en uitgevoerd. Deze jurisdictie werd ook aangeduid als halsrecht of bloedrecht en behoorde doorgaans tot de belangrijkste rechten van de heer of graaf. In Bergh werden terdoodveroordeelden opgehangen aan de wipgalg op de Galgenberg. Voor van hekserij beschuldigde personen, zoals Mechteld ten Ham, kon de straf bestaan uit verbranding op de brandstapel.
• De middelbare jurisdictie had betrekking op zwaardere strafzaken en civiele geschillen die niet onder de lage rechtspraak vielen, zoals geweldsdelicten zonder dodelijke afloop en grotere vermogensgeschillen. Het onderscheid met de lage jurisdictie was in de praktijk niet altijd scherp en kon per plaats verschillen.
• De lage jurisdictie had betrekking op alledaagse civiele zaken en lichtere vergrijpen. Hieronder vielen onder meer lokale geschillen, kleinere strafzaken en bepaalde rechtshandelingen, die doorgaans door de schout en de schepenen werden afgehandeld.

Het gerecht behandelde zowel criminele als civiele en voluntaire zaken. Deze werden vastgelegd in protocollen zoals het Gerichtsprotocol en, vanaf de 17e eeuw, het Protocol van Bezwaar, waarin met name vrijwillige rechtshandelingen werden geregistreerd.

De rechtspraak had niet alleen een juridische, maar ook een economische functie. Boetes en proceskosten vormden inkomsten voor de heer of graaf. Ook kon het bezit van terdoodveroordeelden in beslag worden genomen, waardoor rechtspraak samenhing met financieel belang en machtsuitoefening.

Tegen uitspraken van het gerecht kon beroep worden ingesteld bij hogere instanties, zoals de Klaarbank van het Land van den Bergh en in toenemende mate bij het Hof.

Ook in veel van zijn andere bezittingen kon de heer of graaf van Bergh (laten) rechtspreken. Waar bronnen vermelden dat hij "de hoge en lage" jurisdictie bezat, wordt vaak aangenomen dat ook de middelbare jurisdictie daarbij hoorde, al kon de precieze omvang van deze rechten per gebied verschillen. Binnen Bergh waren er aparte rechtbanken in de heerlijkheden Etten en Gendringen. In Berghs Wisch deelde de graaf van Bergh zijn rechten met de heer van Wisch; in Sambeek met de heer van Cuijk. Verder kon hij (laten) rechtspreken in Boxmeer (met een aparte rechtbank voor lage jurisdictie in Sint Anthonis), Breedenbroek, Diksmuide, Hedel, Homoet, Millingen, Pannerden, Spalbeek, Stevensweert, Well en Westervoort. Deze situatie weerspiegelt de territoriale versnippering van het feodale rechtssysteem, waarbij bevoegdheden vaak overlappend en afhankelijk van specifieke rechten en afspraken waren.

Rechtspraak in de moderne rechtsstaat

Met de afschaffing van de heerlijke rechten in 1798 werd de rechtspraak in Bergh onderdeel van een door de staat georganiseerd systeem. Daarmee kwam een einde aan de persoonlijke rechtspraak van de landsheer en werd de rechtspraak geleidelijk ondergebracht in een meer gecentraliseerde en onafhankelijke rechterlijke organisatie.

Bergh viel sinds de oprichting in 1838 onder de arrondissementsrechtbank Zutphen en het kantongerecht in Terborg. Het kantongerecht behandelde met name kleinere civiele zaken en lichtere strafzaken en vormde lange tijd het laagste niveau in de rechtspraak.

In 2002 werd het kantongerecht als zelfstandig instituut opgeheven en geïntegreerd in de rechtbank, waarbij de kantonrechter als functionaris bleef bestaan. In Terborg bleef de rechter nog zitting houden tot de opheffing in 2013. De taken werden daarna overgenomen door de rechtbank in Zutphen. Per 1 januari 2013 ging de rechtbank in Zutphen op in de rechtbank Oost-Nederland, die kort daarna werd gesplitst, waarbij Zutphen een van de zittingsplaatsen werd van de rechtbank Gelderland.

Belangrijke Berghse rechtszaken zijn die tegen de moordenaar van Marietje Hartjes in 1912 en die van het Azewijnse paard in 1914. Deze zaken geven een beeld van de lokale strafrechtpraktijk in het begin van de 20e eeuw.

Bronnen

• Het archief van het Huis Bergh (boek)
• Mr. A.P. van Schilfgaarde, Het Huis Bergh (1950)
• Mr. A.P. van Schilfgaarde, Het archief van het Huis Bergh - Inleiding (1932)
• Heerlijkheid op Wikipedia
• Gelders Archief inleiding bij inventarisnummer 0107, Kantongerecht te Terborg